مفهوم اطلاعات و ارتباطات و میانکنش بین آنها

تعریف مفهوم اطلاعات و ارتباطات همیشه محل مناقشه بوده است. چنین اختلاف و گوناگونی در تعاریف تا حد زیادی به پیچیدگی این مفاهیم و زاویه دیدهای گوناگون در حوزه های مختلف علمی و فنی مربوط است. دکتر اسدالله آزاد در اینجا تلاش کرده دیدگاه‌های متفاوت را کنار هم قرار دهد تا متناسب با رویکرد و اهداف متفاوت بتوان از انها در بحثهای نظری و نیز اهداف کارکردی استفاده داد. این مقاله بخشی از کتاب اطلاعات و ارتباطات: مفاهیم، نظریه‌ها و جغرافیای سیاسی است که نشر کتابدار از دکتر اسدالله آزاد منتشر کرده است. 

درباره این پدیده­ ها، هم­چون بسیاری از پدیده­ های بنیانی، تاکنون تعریف دقیق و رسمی ارائه نشده است. بسیاری از متخصصان حوزه­ های مختلف موضوعی بیشتر کوشیده ­اند جلوه ­ها و ویژگی­های آنها را تا آنجا که به حوزۀ تخصصی آن­ها مربوط می ­شود تعیین کنند. به همین سبب اطلاعات در قلمروهایی چون ریاضیات، زبان­شناسی، اقتصاد، روان­شناسی، ارتباطات و جز آن توسط صاحب نظران مورد مطالعه و تحلیل قرارگرفته و خصیصه­ های متفاوتی برای آن برشمرده ­اند؛ به­ طور مثال، از دیدگاه فیزیک و زیست ­شناسی، اطلاعات ویژگی اصلی عالم معرفی می­ شود؛ در روان­ شناسی به منزله متغیری است که با برداشت حسی، ادراک یا دیگر فرآیند­های روان­شناختی سروکار دارد؛ و در حوزه­ های اطلاع رسانی و ارتباطات به­ طور گسترده ­ای با پیام­ها ارتباط می­ یابد. اطلاعات را نه تنها متضمن پیام، بلکه متأثر از وضعیت، نوع کارکرد، ویژگی مسأله ­ای خاص و جز آن نیز دانسته­ اند.

اطلاعات را گاه، به پدیده­ های نسبتاً آشنای دیگری تشبیه کرده­اند که بارزترین آنها تشبیه اطلاعات به ماده و انرژی است. و در این تشبیه گاه حتی فراتر اطلاعات را نوعی انرژی دانسته­ اند و جای اصطلاح “انرژی” اصطلاح “اطلاعات” را به کار برده­اند. البته این­گونه تشبیه ­ها در واقع تعبیری استعاری است تا تبیین علمی از ماهیت اطلاعات. بی تردید پژوهش­های فراوانی درباره مفهوم اطلاعات صورت گرفته، امّا تعریفی جامع و مانع که مورد قبول کلیه متخصصان رشته ­های مختلف علوم باشد، ارائه نشده است.[1]

اطلاعات با مفاهیم دیگری نیز سنجیده شده یا تأثیر و تأثر آنها مطالعه می­ شود که بعضی از مهم­ترین آنها را می ­توان چنین برشمرد:

اطلاعات و آنتروپی در مکانیک

بنا بر اصل ذخیره انرژی در مکانیک، مقدار معینی حرارت از لحاظ انرژی که در بردارد، برابر مقدار معینی کار است. امّا در موتورهایی که در آنها حرارت به ­کار مفید تبدیل می­ شود. این عمل فقط در صورتی انجام می­گیرد که حرارت بتواند از منبعی با دمای بالاتر به مخزنی با دمای پایین­تر جریان یابد. بنابراین، برای تبدیل حرارت به کار اختلاف دما اجتناب ناپذیر است. هرچه اختلاف دمای دو منبع کمتر باشد، مقدار حرارتی که می­ تواند تبدیل به کار شود کمتر خواهد بود. هرگاه دمای دو منبع یکسان باشد حرارتی جا به جا نخواهد شد و طبعاً کاری نیز انجام نخواهد گرفت. در چنین حالتی گفته می­شود آنتروپی در بالاترین حد است. زیرا آنتروپی، در واقع، در دسترس نبودن انرژی حرارتی برای تبدیل به کار مفید است.

به همین ترتیب، اطلاعات زمانی از منبعی به منبع دیگر جریان می­ یابد که منبع ارسال کننده در قیاس با منبع دریافت کننده در سطح بالاتری قرار داشته باشد، تا بتواند در ساختار نظام دریافت کننده دگرگونی ایجاد کند. این دگرگونی ممکن است خود قابل تشخیص باشد، ولی رفتاری که از این دگرگونی ناشی می­ شود دارای جلوه ­هایی است که می­ توان آثارش را در آنها بازشناخت. این رفتار ناشی از دریافت اطلاعات به زبان ترمودینامیک، کار مفید و به زبان اطلاع ­شناسی، تصمیم گیری است. بنابراین، آنتروپی در واقع نبود اطلاعات برای تصمیم­ گیری است. آنتروپی با این تعبیر دارای اهمیت بسیار است و در اندازه­ گیری مقدار اطلاعات از آن استفاده ­های فراوانی کرده ­اند.

اطلاعات و احتمال

با پیدایش نظریۀ جنبشی ماده، دیدگاه­های تازه­ ای باب شد و به­جای دما و حرارت، سخن از انرژی جنبشی ملکول­های تشکیل دهندۀ نظام به میان آمد، و بدین ترتیب، آنتروپی نیز با مفهوم احتمال­ـ ساختمان آرایش ملکول­ها در وضعیتی خاص تبیین گردید. علت آن که وقتی دمای سراسر یک نظام یکسان باشد، آنتروپی در بالاترین حد خواهد بود این است که این­گونه توزیع دما دارای بیشترین احتمال است. بنابراین، آنتروپی و احتمال، دو تعبیر متفاوت برای جریانی واحد است. یعنی هرچه احتمال بیشتری باشد، آنتروپی بیشتر است.

رابطه اطلاعات و احتمال نیزـ نظیر آنتروپی­ـ بنا بر شیوۀ برخورد نسبت به آن، به دو صورت قابل بررسی است.

الف) هرچه درجه احتمال بالاتر باشد، حضور اطلاعات کمتر است. اگر به ما بگویند خورشید فردا در مغرب غروب خواهد کرد، کمترین اطلاعات را به ما داده اند، چون وقوع چنین رویدادی از بالاترین حد احتمال برخوردار است، رابطه این دو به­ گونه ­ای است که وقتی احتمال خبری مساوی یک (صد در صد) باشد، مضمون اطلاعاتی آن صفر است؛

ب) هرچه درجه احتمال بالاتر باشد برای تبیین آن نیاز به اطلاعات بیشتری است. فرض کنید در مسابقه بیست سوألی شرکت کرده­ ایم، اگر در نخستین پرسش سوأل کنیم ” منقول” است؟

“بلی” یا “نه” پاسخ  مجری برنامه، ما را به دو مجموعه احتمال وسیع روبه­رو خواهد کرد که برای رسیدن به پاسخ نهایی­ـ یعنی رساندن درجۀ احتمال به صفر یا نزدیک به صفر­ـ به اطلاعات فراوانی نیاز است که از طریق پرسش و پاسخ می­ کوشیم به آن دست یابیم. اگر شرکت کنندۀ زیرکی باشیم، سعی می­ کنیم از ابتدا، با به “نظم” در آوردن پرسش­ها، میزان احتمال را سریعتر کاهش دهیم. از همین­جا مسأله “نظم” و “بی­نظمی” در نظریه اطلاعات مطرح می ­شود.

ج) اطلاعات و بی­ نظمی. مفهوم “بی­ نظمی” در نظام نیز با آنتروپی پیوند دارد. در واقع “بی­ نظمی”، “احتمال”، و “آنتروپی” سه تبیین متفاوت از جریانی واحد است. رابطه دو مفهوم “بی­ نظمی” و “اطلاعات” را نیز می­ توان به دوگونه تعبیر کرد.

الف) هرچه بی نظمی کمتر باشد برای توصیف آن نیاز به اطلاعات کمتری است. به­ طور مثال چراغ راهنمایی چهارراه­ها در حالت عادی دارای کمترین بی­نظمی است، بنابراین، پیوسته می­ دانیم که پس از چراغ سبز، چراغ زرد، سپس چراغ قرمز روشن می­شود. اگر زمانی که چراغ سبز روشن است به فردی که در اتومبیل کنا ما نشسته است بگوئیم که بعد از آن، چراغ زرد خواهد شد کمتر اطلاعات را به او داده ­ایم، زیرا جز آن انتظار ندارد و این مطلب را پیشاپیش می­داند؛

ب) هرچه بی­ نظمی بیشتر باشد حضور اطلاعات در نظام کمتر است. در مثال بالا، هرگاه نظم معمول چراغ راهنمایی مختل شود، هیچ اطلاعی نداریم که پس از هررنگ چه رنگ دیگری روشن خواهد شد. بدین ترتیب نخواهیم دانست که حرکت بعدی ما چه خواهد بود.[2]

د) اطلاعات و تصمیم­ گیری. تصمیم ­گیری در واقع برنامه ­ریزی برای انجام کار است. زمانی که از رهگذری نشانی محلی را می­ پرسیم، پاسخی که دریافت می­کنیم حرکت بعدی ما را تعیین می­کند، زمانی که به واژه ­نامه رجوع می­کنیم، معنا یا املای واژۀ مورد جستجو، حرکت بعدی ما راـ یعنی چگونگی کاربرد آن را مشخص می ­سازد. اگر بگوییم اطلاعات و تصمیم ­گیری دو روی یک سکه است، گزاف نگفته ایم. زیرا بدون اطلاعات امکان هیچ­گونه تصمیم ­گیری نیست.

یکی از مفاهیم کلیدی در اطلاع رسانی، مفهوم اطلاعات است. واژه ­نامه انگلیسی جانسون[3] که در سال 1755 میلادی به چاپ رسیده است به سه کاربرد واژۀ  “اطلاعات” اشاره می­ کند:

o هوش داده شده، تعلیم، یعنی عمل گفتن چیزی به کسی که احتمالاً بدون در نظر گرفتن محتوای پیام بوده است. کاربرد رایج این اصطلاح در زبان انگلیسی به پایان قرن چهاردهم میلادی برمی­ گردد. معنی تعلیم نیز با آموزش مرتبط  است.

o متهم کردن یا تفهیم و اتهام، این معنی کاربرد خاص واژه را در رشتۀ حقوق مشخص می­ کند.

o عمل با خبرکردن یا برانگیزی، که به هستی­ شناسی اشاره دارد که از زمان سقراط برجای مانده و تاکنون تغییر نیافته است.

طبق واژه ­نامه آکسفورد (1961) واژۀ اطلاعات از قرن چهارم میلادی برای نشان دادن عمل اطلاع­ دهی، قالب­ریزی ذهن یا شخصیت، تربیت، تعلیم و آموزش به­ کار رفته است و…

چنانچه بار دیگر به واژه ­نامۀ آکسفورد مراجعه شود می­توان میان معنای معرفت­ شناختی و هست ی­شناسی اطلاعات تمایز قائل شد. در این واژه­ نامه، تعاریف زیر ارائه شده است:

ـ عمل اطلاع دادن، شکل دادن یا قالب­ بندی ذهن یا شخصیت، تربیت، تعلیم، آموزش؛

ـ عمل اطلاع­ دادن یا باخبرساختن، انتقال دانش یا خبر از حقیقت یا واقعه­ ای، عمل بازگویی یا شنیدن حقیقت چیزی؛

ـ دانش منتقل شده درباره برخی حقایق، موضوع­ها، یا حوادث.

بررسی اخیر نشان می­دهد که توافق برسر تعریف واحد و یکپارچه ­ای از اطلاعات وجود ندارد[4]  اطلاع یا خبر یا آگاهی یکی از اشکال ارتباط بین افراد و گروه­هاست و به عبارت دیگر می­ توان گفت بین ارتباط و اطلاع نسبت کل به جزء برقرار است. یعنی هر خبر واطلاع یک نوع ارتباط تلقی می­ گردد، ولی هر ارتباطی، اطلاع و خبر محسوب نمی ­­شود. به ­طور کلی، وقتی عاشقی با بیان و نگاه و لبخند، علاقه و محبت خود را به معشوق ابراز می­ دارد، با او ارتباط می­ یابد و مقدمات دوستی آینده و زندگی مشترک را فراهم می­ سازد. امّا این ارتباط زمانی می­ تواند جنبۀ خبری پیدا کند که به مناسبتی جریان ازدواج آنها در روزنامه منتشر گردد و به اطلاع عموم برسد. هم­چنین موقعی که دو یا چند نفر درباره وضع هوای روز، گرما، سرما، و فراوانی یا کمی برف و باران­ـ صحبت می ­کنند، گفت و گوی آنها یک ارتباط معمولی بشمار می ­رود؛ ولی اطلاعی که روزنامه یا رادیو و تلویزیون دربارۀ وضع هوای فردا در اختیار آنان می­ گذارند، یک خبر تلقی می­ شود.

اگر به ریشۀ لغوی کلمه “اطلاع” در زبان فرانسه مراجعه گردد، معلوم می­ شود که این کلمه از یک اصطلاح لاتینی به معنای “شکل یافته” (in forma) مشتق شده است و به همین جهت امروز نیز اندیشه شکل دادن به پیام­های ارتباطی به منظور آگاه ساختن و در جریان قراردادن مخاطبان، در آن ملحوظ می­­باشد. در اصطلاح حقوقی نیز اکنون کلمه “آگاهی” تشکیل پرونده برای به دست ­آوردن اطلاعات را شامل می ­شود. به همین سبب وقتی از “اداره آگاهی” سخن به میان می ­آید، جست­ و جو و تحقیق و کسب اطلاعات لازم برای روشن شدن مسائل قضایی به ذهن خطور می­ کند.

اگر تحول کلمه اطلاع یا خبر در لغت­نامه­ های زبان­های لاتین بررسی شود، معلوم می­ شود که معنای کنونی این کلمه از نیمه دوم قرن نوزدهم میلادی رواج یافته است. مثلاً در چاپ سال 1863 فرهنگ فرانسوی “لیتره” در میان چند معنایی که برای فعل “in forma” به­کار رفته است، در سومین معنا “اطلاع یافتن” ذکر گردیده است. در چاپ­های سال­های 1931و 1951فرهنگ فرانسوی “لاروس” یک ستون کوتاه به کلمه “اطلاع” اختصاص یافته است و در میان معانی مختلف “مقاله روزنامه” که در آن به­ طور خلاصه یک واقعه یا حادثه روز به روز بررسی شده باشد، بیان گردیده است. امّا در آخرین چاپ “لاروس” برزگ در سال 1971 برای معانی گوناگونی این کلمه چند ستون در نظر گرفته شده است و ضمن آن­ها نظریه ­های ریاضی اطلاعات نیز بررسی گردیده است.

بنابراین، معنای کلمۀ مذکور، بتدریج از صورت کلی آن یعنی ” هرخبر و اطلاع” که به نحوی به افراد یا گروه­های انسانی منتقل گردد، خارج شده و به صورت مشخص “خبرهای وقایع جاری که با وسائل انتشار جمعی­ـ روزنامه، رادیو، تلویزیون، به جماعت انسانی انتقال می­ یابد، در آمده است. و اکنون علاوه بر این معنا، عمل ارتباط و انتقال اطلاعات را نیز در برمی­گیرد دو عنصر منتشر شدن و نوبودن از ویژگی­های اطلاع یا خبراست.

کلمۀ اطلاع­ـ معمولاً به معنای شکل ­بندی اخبار به منظور انتقال و انتشار آنها به­ کار می­رود و به همین جهت خبرهای تازه را نیز به عنوان نوعی از اطلاع دربرمی­ گیرد. این کلمه در عین حال یک مفهوم خاص علمی نیز پیدا کرده است. به ­طور کلی تحول لغوی کلمه “اطلاع” را باید با توجه به روش­ها و وسائل آن و افراد و گروه­هایی که از آن بهره ­برداری می­کنند، مورد بررسی قرار داد.

کلمۀ “اطلاع” که در زبان معمولی، عمل جمع­ آوری، تنظیم و انتشار اخبار را بیان می­ کند و در زبان حقوقی طرز تعقیب جرائم و کسب اطلاعات قضایی را مشخص می­ سازد، در سال­های اخیر در زبان علمی مفهوم روشن­تری به دست آمده است و معرف “نظریه ریاضی” اطلاع و علم “اطلاع­ سنجی” و علم  “سایبرنتیک” گردیده است.

کلمه “اطلاع” در نظریه ریاضی اطلاع که از سال­های پس از جنگ جهانی دوم مقام علمی خاصی پیدا کرده و به معنای اصل خود بازگشته است. در این نظریه، اطلاع به معنای محاسبه عددی امکانات متناوبی است که به منظور “شکل ­بندی” یا ایجاد یک پیام با توجه به گیرندگان آن، انتخاب می ­گردد و هماهنگی و ناهماهنگی آنها اهمیت فراوان دارد.

نظریه اطلاع که در سال 1949 میلادی برای استفاده در مسائل “ارتباطات دور” پدید آمد، مجموع تحقیقاتی را که برای سنجش مقداری اطلاع انجام می ­­شود و هم­چنین با صرفه ­ترین وسائلی را که به منظور به دست آوردن حداکثر اطلاع مورد استفاده واقع می­ گردد، در بر می­ گیرد. باید یادآوری کرد که دربارۀ نام­ گذاری این نظریه گاه ابهام و اشتباه پیش می ­آید. زیرا بعضی برای آن به جای کلمه “ارتباط” از “نظریه ریاضی ارتباط” سخن می ­گویند. بدین ترتیب بسیاری از کسانی که در این مورد با دو نام جداگانه برخورد می­ کنند، آنها را متفاوت می­ پندارند؛ در صورتی که بین این دو نظریه تفاوتی نیست و چون هر دو بر مفهوم “اطلاع” مبتنی می­ باشد، در واقع یک نظریه را تشکیل می ­دهند. اشتباه در این مورد ناشی از به کار رفتن کلمه “ارتباط” در کتاب معروف ” تئوری ریاضی ارتباط” تألیف کلود شانون و وارن  ویور امریکایی است.

باید دانست که شانون و همکار او که از مبتکران اصلی این نظریه محسوب می­ شوند، کلمه “ارتباط” را در عنوان کتاب خود به معنای عمل انتقال و تبادل به کار نبرده ­اند، بلکه منظور آنها بررسی پیام ارتباطی است که به نام “اطلاع” بین فرستنده و گیرنده منتقل و مبادله می­ گردد.

برای آن­که مفهوم “اطلاع” در این مورد روشن­تر شود، باید به ارزش پیام برای گیرنده توجه گردد. به­ طور کلی گیرنده موقعی تحت تأثیر یک پیام واقع می ­شود که این پیام نسبت به آن­چه می ­دانسته است، تازگی داشته باشد. به عبارت دیگر هر پیام به منظور انتقال یک آگاهی تازه به کارمی­ رود و میزان همین آگاهی تازه است که تحت عنوان “اطلاع”، واحد ارزیابی قرار می ­گیرد. در هر ارتباطی که بین فرستنده و گیرنده برقرار می­ شود، ضمن تبادل پیام تعدادی از آگاهی­های قبلی نیز به گیرنده منتقل می­ گردد. و چون ارزش اطلاع موجود در هر پیام برای گیرنده، به میزان تازه بودن و غیرقابل پیش ­بینی بودن آن بستگی دارد، بنابراین، هر اندازه که عناصر تازه یک پیام بیشتر باشد، ارزش آن بالاتر می­ رود. بدین ترتیب، مفهوم “اطلاع” موضوع اندازه­ گیری و سنجش را مطرح می­ کند و بر این اساس می­ت وان به ارزیابی آماری عناصر تشکیل دهندۀ هر پیام پرداخت و موقعی که احتمالات مختلف وجود این عناصر شناخته شده باشد، محاسبه کمیتی اطلاع موجود در هر پیام به خوبی امکان­پذیر است.

پس می­توان نتیجه گرفت که “اطلاع” چیزی جز یک اندازه و مقیاس نیست و همان طور که مجموع اندازه ­های یادداشت شده برروی نقشۀ یک خانه به­وسیلۀ مهندس معماری، خود خانه نیست، به همان­گونه، اطلاع نیز به خودی خود چیزی مستقلی بشمار نمی ­رود.

اغلب درباره “اطلاعات” و آن­چه معمولاً “خبر” نامیده می­ شود، اشتباه می­ کنند. باید یادآور شد که “اطلاع” مورد نظر در نظریۀ علمی اطلاع، یک مقیاس ریاضی است که برای اندازه­ گیری مقدار تازگی پیام نزد پیام گیرندگان از آن استفاده می­ شود. در صورتی که خبرهای معمولی، پیام­هایی است که اطلاعات دربارۀ برخی از وقایع و مسائل اجتماعی در اختیار خوانندگان، شنوندگان و بیندگان قرار می ­دهند.

به منظور آشنایی بیشتر با مفهوم “اطلاع” از جهت علمی، باید مسائل اندازه­ گیری پیام­های ارتباطی را روشن­تر ساخت. لایبنیتز”Leibniz”  فیلسوف و ریاضی­دان آلمانی نخستین کسی است که موضوع سنجش مقداری پیام­های ارتباطی را مطرح کرده است. وی معتقد است که هر نوع پیامی را با هر درجه وسعت لغوی، می­توان به صورت یک دسته پرسش­هایی که پاسخ آنها “آری” یا “نه” است درآورد و با یک گروه عددی مشخص ساخت.

کلود شانون امریکایی و همکار او، در نظریۀ ریاضی اطلاع از روش شمارش تصاعدی اعداد زوج که به انگلیسی “Binary Digit” نامیده می­ شود، استفاده کرده­اند و علامت اختصاری این روش را تحت عنوان بیت “Bit” واحد اطلاع معرفی کرده ­اند. بدین ترتیب “واحد اطلاع” می­تواند شاخص انتخاب “آری” یا “نه” قرار گیرد. به طور مثال در یک مسابقه هوش رادیویی که به نام مسابقه بیست سؤالی انجام می­شود. شیئی معین که قبلاً در نظر گرفته شده است، مورد پرسش واقع می­ گردد. در این مسابقه داوطلب پاسخگویی می­تواند  برای پیدا کردن نام شیئی مورد نظر، بیست سؤال عنوان نماید که گردانندگان مسابقه با پاسخ آری یا نه آنها را قبول یا رد می­کند. فرض کنیم مسابقه دهنده، سؤال­ها را با توجه به حروف الفبا و کلماتی که براساس آنها در یک فرهنگ خاص 25 هزار لغتی وجود دارد، مطرح سازند. مثلاً ابتدا سؤال کند که آیا این شیء در فرهنگ نوشته شده است؟ هرگاه پاسخ مثبت بگیرد در آن صورت ممکن است بپرسد که آیا این واژه  در ربع اول فرهنگ آمده است؟ اگر پاسخ منفی باشد، آشکار است که این لغت در ربع دوم فرهنگ قرار دارد. در سومین سؤال خواهد پرسید که آیا نام “آن شیء” بین فلان و فلان کلمه دیگر است، و چون به همین ترتیب برای مشخص شدن نام  شیء به سؤال­ها ادامه می­ دهد، ابهام در این­باره به سرعت کاهش خواهد یافت و در سؤال پانزدهم چون همه امکانات موجود در فرهنگ لغت بررسی شده است، فوری نام شیء مورد مسابقه را پیدا خواهد کرد.

بدین طریق انتقال پیام از فرستنده که طرح کننده موضوع مسابقه است به گیرنده یا برندۀ مسابقه که قبلاً هیچ اطلاعی از موضوع نداشته است، شاخص تناوب­هایی است که در پانزده سؤال تصاعدی وجود دارند. به عبارت روشن­تر باید گفت که اطلاع ناشی از کشف نام شیء مورد نظر در این مسابقه حاوی 15 (Bit) می­باشد. اندازه­ گیری مقدار تناوب­های پیاپی موجود در یک پیام، با استفاده از نظریه ریاضی اطلاع سبب می­ شود که در جریان ارتباط و عمل انتقال پیام بین فرستنده و گیرنده بتوان از حداقل امکانات فنی برای مبادله حداکثر پیام بهره ­برداری گردد و هزینه­ های ارتباطی را نیز به حداقل ممکن کاهش دهد. باید در نظر داشت که عامل اصلی پیدایش این نظریه به وسیله کلود شانون و همکار او، فراهم کردن امکانات فوق برای ارتباطات تلفنی در فواصل دور بود. زیرا در سال­های پس از جنگ جهانی دوم به سبب محدود بودن تعداد خط­های ارتباطی و گرانی نرخ مکالمه، دشواری­های فراوان در محدود بودن تعداد خط­های ارتباطی و گرانی نرخ مکالمه، دشواری­های فراوانی در امریکا و سایر کشورهای دنیا وجود داشت. به همین سبب شرکت تلفنی “بل” به کمک شانون و دانشمندان دیگر به فکر چاره ­جویی افتاد بود.

بدین ترتیب محاسبه ظرفیت اشغال خطوط و به طور کلی اندازه ­گیری مقدار اطلاع و مسئله اختلال­های صوتی که هنگام برقراری ارتباط ایجاد می­ شود اهمیت فراوان پیدا کردند و در قالب کلی اندازه ­گیری نظم و بی­نظمی مدل­های گوناگون اطلاع، براساس مفاهیم تناوب و تناسب احتمالات، برای آنها فرمول­ها و راه حل­های خاصی ایجاد شدند. نظریه ” ریاضی اطلاع” بزودی در پیشرفت علوم و فنون جدید و مخصوصاً ساختن مغزهای الکترونیکی که هدف اصلی آنها تدارک و تجزیه و تحلیل اطلاعات و حل مسائل بسیار پیچیدۀ علمی است، نقش مهمی به عهده گرفت. برای حل این­گونه مسائل پیچیده نیز، احتمال امکاناتی که در نتیجه توالی و تناوب اطلاعات پدید می ­آیند، به کمک دستگاه­های خودکار مورد محاسبه قرار می­ گیرد. بدین ترتیب به کمک نظریه اطلاع، می­توان به اطلاع سنجی پرداخت و از دستگاه­های خودکار شمارگر و حساب­گر در زمینه امور مختلف اجتماعی بهره ­برداری کرد.[5]

استاد حمید مولانا در کتاب ارتباط ­شناسی، اثر آقای مهدی محسنیان راد، در مقدمه­ ای فرموده­ اند که آن طور که من اطلاع دارم کتابی که واژه و مفهوم “ارتباطات” را از جنبه ­های نظری و علمی بررسی جامعی کند، به زبان فارسی وجود ندارد. درنوشته­ هایی که تاکنون در ایران به چاپ رسیده نظریه­ های ارتباطات از دیدگاه رسانه­ های جمعی و به صورت خیلی پراکنده از دریچۀ علوم دیگر مورد بحث قرار گرفته است.

در نوشته ­ها و گفتارهای مربوط به Communication، لغت  “ارتباط” یا “ارتباطات” در ایران معمول شده است و این لغت را مترادف واژه و مفهوم انگلیسی یا لاتین “کامیونکاسیون” یا “Communications” “کامیونکاسیونس” به صورت جمع به­ کار می­ برند.

برای من این موضوع قابل تأمل و تردید است … ریشه لغت لاتینی بیش از همه جنبه ­ای را که در دو نقطه یا دو نفر چیزی باهم مشترک داشته باشند در بردارد. لغت “ارتباط” در فارسی حاوی این بند اشتراکی نیست و معمولاً جنبۀ فنی و علمی دارد. این مشکل، تنها در زبان و و استعمال فارسی کنونی آن نیست، بلکه در زبان­های دیگر مخصوصاً در مباحث مربوط به علم این رشته به­ ویژه در ترجمه و استفاده از آن وجود داشته است. لغت “کامیونکاسیون” در مدلهای ریاضی، فلسفی، و زیست­ شناسی توسط دانشمندان این رشته­ ها استفاده شده است. و در امور اجتماعی بیش از همه به عقیدۀ من معنی و تعریف این واژه دو عامل و اصل مهم را در بردارد: یکی اصل شرکت کردن یا مشارکت و دیگری اصل اعتماد، بدون این دو عامل اصلی، چنین واژه ­ای آن طور که در علوم اجتماعی از آن باید استفاده شود، معنی خود را از دست می­ دهد.

باید توجه داشت که استعمال واژۀ ارتباط به صورت جمع یعنی “ارتباطات” بیشتر به معنی جنبه مطالعه ابزار و لوازم و فن این پدیده را می­ رساند و جنبۀ مفرد آن بیشتر به سیر و جریان این رشته مربوط می­ شود.[6]

ارتباط معانی مختلفی دارد، از آن جمله: گزارش دادن، پیوند دادن، منتقل کردن، بیان کردن، منتشر کردن. به طور کلی کلمه ارتباط به معنای وسیع آن مفاهیمی نظیر انتقال و انتشار آگاهی­ها و اندیشۀ و همکاری عمومی را در برمی­ گیرد.

فرهنگ انگلیسی وبستر در تعریف ارتباط آمده است: ارتباط عبارت است از عمل انتقال، اظهار، بیان و گفت و گو بین یک فرد با افراد دیگر

در فرهنگ دانشگاهی (انگلیسی ­ـ فارسی) آریان پور معادل­های فارسی زیر را برای کلمه ارتباط آورده است: ارتباط، وسایل ارتباطی، مبادله، گزارش، خطوط ارتباطی، گزارش، ابلاغیه، مراوده، اخبار، جلسه رسمی و سرّی، کاغذنویسی، مکاتبه، سرایت و راه.

در فرهنگ فارسی معین، ارتباط در معنی مصدری متعدی: بستن، بستن چیزی یا چیز دیگر، ربط دادن، و در معنی مصدر: بستگی، پیوند، پیوستگی و رابطه آمده است.

قديمي­ترين فكر مربوط به ارتباطات به ­وسيلۀ ارسطو بوده است. وي در كتاب “ريطوريقا از ارتباط انديشمندانه يا ارتباط عاميانه يا بازاري صحبت مي ­كند. وي هدف ارتباط را جستجو براي دستيابي به همه وسايل و امكانات موجود براي ترغيب و اقناع ديگران مي­داند. به اين صورت كه برقرار كننده ارتباط از هر راه و وسيله­اي كه امكان داشته باشد، طرف مقابل ارتباط يا مخاطب خود را تحت نفوذ در­آورده و نظر و انديشۀ خود را به او بقبولاند.

براي آن­كه مفاهيم ارتباط روشن­تر شود، چند نمونه از تعريف­هايي كه دانشمندان و متخصصان علوم ارتباطات در اين­ زمينه بيان كرده­اند، ذكر مي­ گردد.

ادوين امري[7] (1967( در كتاب مقدمه­ای بر ارتباطات جمعي براي ارتباط تعريف زير را ارائه مي­­ دهد: «ارتباط عبارت است از فن انتقال و اطلاعات و افكار و رفتارهاي انساني از يك شخص به شخص ديگر. به­ طور كلي هر فرد براي ايجاد ارتباط با ديگران و انتقال پيام­هاي خود به ايشان از وسايل مختلف استفاده مي ­كند. مثلاً وقتي انسان مي­خندد، با نگاه و لبخند، نشاط خود را به ديگري نشان مي ­دهد. هم­چنين هنگامي كه شخصي به شخص ديگري صبح ­بخير مي­گويد، با بيان شفاهي، دوستي و صميميت خويش را به او مي ­فهماند. به­ همين ترتيب موقعي كه انسان به ديگري نامه مي­ نويسد، با بيان كتبي مقصود خود را به نظر او مي­ رساند و با وي ارتباط برقرار مي­ كند.

رد فيلد[8] در تعريف ارتباط مي­ گويد: ارتباط پهنۀ گسترده مبادلات انساني حقايق و عقايد است. در تعريف لاندبرگ[9]  ارتباط اين­گونه بیان مي­ شود: «ارتباط … آن شكل از كُنش متقابل است كه از طريق نمادها صورت مي­ گيرد. اين نمادها ممكن است نمادهاي اشاره­اي، تصويري، تجسمي، لفظي يا هر نماد ديگري باشد كه به منزلۀ محرك رفتار عمل مي­كند. رفتاري كه به­ وسيلۀ خود نماد و بدون وجود شرايط ويژه آن كس كه واكنش نشان مي­ دهد بروز نمي­ كند. روتسن در تعريف ارتباط مي­ گويد: مقصود اصلي ما تغيير دادن روابط ذاتي ميان ارگانيسم خود ما و محيطي است كه در آن به سر مي­ بريم. به­ويژه مقصود اصلي ما كاهش اين احتمال است كه تنها آماج نيروهاي خارجي باشيم، و افزايش اين احتمال كه خود اعمال كنيم. مقصود اصلي ما در ارتباط آن است كه به يك عامل اثرگذار تبديل شويم. بر ديگران، بر محيط فيزيكي خود و برخودمان تأثير بگذاريم و به­ صورت يك عامل تعيين كننده درآئيم و در اين كه اشياء چگونه باشد حق نظر داشته باشيم.

انجمن بين ­المللي تحقيقات ارتباط جمعي، ارتباط را اين­گونه تعريف مي ­كند: هنگام صحبت از ارتباط، منظور روزنامه ­ها، نشريه­ ها، مجله­ ها، كتاب­ها، راديو­ها، تلويزيون­ها، ارتباطات راه دور تلفن، تلگراف، كابل­هاي زير دريايي­ها و پست است. هم­چنين ارتباط چگونگی توليد و توزيع كالاها و خدمات مختلفي را كه وسايل و فعاليت­هاي فوق برعهده دارند و مطالعات و پژوهش­هاي مربوط به محتواي پيام­ها و نتايج و آثار آنها را در برمي­ گيرد. ارتباط را مي­ توان جرياني دو طرفه دانست كه طي آن دو يا چند نفر به تبادل افكار، نظريات، احساسات و حقايق مي ­پردازند و از طريق به كار بردن پيام­هايي كه معنايش براي همه آنها يكسان است به انجام اين امر مبادرت مي­ ورزند. هنگامي كه ارتباط را كوشش آگاهانه فرستنده پيام براي سهيم ساختن گيرنده در اطلاعات، عقايد، طرز فكرهايشان مي­ دانيم، مسأله تفاهم و هماهنگي فرستنده و گيرنده اهميت اصلي و اساسي خود را به دست مي­ آورد.

در تعريف ديگر، ارتباط عبارت است از هرگونه انتقال پيام بين فرستنده از يك طرف و گيرنده از طرف ديگر، خواه فرستنده انسان باشد و خواه يك دستگاه مكانيكي.

كلود شانون و وارن ويور و دانشمند امريكايي در كتاب معروف خود با عنوان ” تئوري رياضي ارتباط” مي­نويسند: كلمه ارتباط معرف تمام جريان­­هايي است كه به وسيله آنها يك فكر مي­ تواند فكر ديگري را تحت تأثير قرار دهد. به عبارت ديگر ارتباط سبب مي­ شود كه وجدان انسان در وجدان ديگران تصاوير و مفاهيم، تمايلات و رفتارها و آثار رواني گوناگون به وجود آورد.[10]

چارلز كولي، دانشمند جامعه­ شناس امريكايي در سال 1909 در كتاب معروف خود با نام “سازمان اجتماعي”، ارتباطات را چنين تعريف كرده است:‌ “ارتباط ساز و كاري است كه روابط انساني براساس و به ­وسيلۀ آن به وجود مي­آيد و تمام مظاهر فكري و وسايل انتقال و حفظ آنها در مكان و زمان بر پايه آن توسعه پيدا كند. ارتباط حالت چهره، رفتار، حركات، طنين صدا، كلمات، نوشته ­ها، چاپ، راه آهن، تلگراف، تلفن و تمام وسايلي كه اخيراً در راه غلبه بر مكان و زمان ساخته شده است، همه را در برمي ­گيرد. در اين تعريف چند عنصر وجود دارد:

1. نخستين انديشه مهم موجود در اين تعريف آن است كه ارتباط را بر مبناي اساسي روابط انساني قلمداد مي­ كند.
2. انديشۀ مهم ديگر آن معرفي ارتباط به عنوان جريان خاصي است كه روابط انساني با استفاده از آن عملاً برقرار مي­ گردد.
3. در اين تعريف به عنصر ديگري كه مي­ توان آن را نمادگذاري و مظهرسازي ( كلمات، علامت­ها، تصوير­ها و مانند آن) ناميد و لازمۀ برقراري ارتباط بين انسان­هاست، نيز اشاره شود.
4. آخرين عنصري كه در اين تعريف مشاهده مي ­شود، وسيلۀ انتقال است كه موضوع و محتواي روابط انساني (اطلاعات، افكار، تمايلات، تجربه­ ها و نظاير آن) را از شخصي به شخص ديگر يا از گروهي به گروه ديگر، منتقل مي ­كند.

در تعريف فوق مي ­توان نتيجه گرفت كه “ارتباط” رابطۀ انساني را از حالت ” جوهر” به مرحله “وجود” مي­رساند و از حالت بالقوه به حالت بالفعل در مي­آورد و به آن واقعيت تاريخي مي­ دهد. به عبارت ديگر بايد گفت كه رابطه انساني بدون “ارتباط” مانند عكس يا تصويري است كه هنوز ظاهر نشده يا مشخصات و حدود آن آشكار نگرديده است. موضوع ديگري كه در تعريف بالا ديده مي­ شود ساز و كار ارتباط است. در اين تعريف، كولي ” ارتباط را يك ساز و كار” يا تركيب و جريان خاصي مي­ داند كه معمولاً ضمن آن پيام­هاي شخص، اشخاص يا گروه­ها كه منشاء و منبع ارتباط ناميده مي شود اغلب با نشانه­ ها و علامت­هاي مخصوص (رقم، كلمه، صدا) از طرف فرد يا مركز فرستنده (ارتباط گر يا تهيه كننده پيام­ها) نشانه ­گذاري مي­كند و با استفاده از يك وسيله يا مجرا يا شبكه ارتباطي منتقل يا پخش مي­ شود و پس از دريافت از طرف يك طرف، فرد يا مركز گرفته و تبديل نشانه و رمز به زبان عادي به مخاطب يا مخاطبان ارائه مي­گردد.

انواع ارتباط

ارتباطات سنگ پايه اوليه تمدن بشري است. هرقدر كه جامعه از سادگي به سوي بغرنجي پيش مي­ رود و پيچيده­ تر مي­ شود، ارتباطات انساني نيز اشكال پيچيده ­تري به خود مي­ گيرد تا جايي كه اين درهم پيچيدگي ارتباطات ميان انسان­ها، امروزه يكي از مهم­ترين ويژگي­هاي سازماني بشري است. مبادله افكار و اطلاعات ميان آحاد انساني، يكي از مبرم­ترين نيازهاي زندگي اجتماعي است و ارتباطات به عنوان حلقه واسطه، فرد را به جامعه متصل كرده و زمينۀ انتقال ميراث فرهنگي از نسلي به نسل ديگر را فراهم آورده است. گستردگي جوامع توده­ دار، وجود ابزار و لوازم را براي برقراري ارتباط ايجاب كرده است كه وسايل ارتباط جمعي از جمله نمونه ­هاي بارز آن به شمار مي ­رود. در مطالعه ارتباطات، با انواع پيوندهاي اجتماعي در جامعه سرو كار داريم. در اين­جا مي­ كوشيم تقسيم ­بندي­هاي مختلف از ارتباط را به طور جداگانه بررسي كنيم.

الف) ارتباط از نظر برقرار كننده و دريافت كننده.

در ارتباط از نظر برقرار كننده و دريافت كننده، ارتباط به قسمت­هاي زير تقسيم مي­ شود:

1. ارتباط انسان با انسان، 2. ارتباط انسان با حيوان، 3. ارتباط حيوان با انسان، 4. ارتباط حيوان با حيوان، 5. ارتباط انسان با ماشين و ماشين با انسان، 6ـ ارتباط انسان با مبداء خلقت.

به عنوان نمونه حيوانات در طول حيات خود با يكديگر برابر نمادهاي غريزي ارتباط برقرار مي ­كنند. اين ارتباط عموماً براي منظورهاي زير صورت مي ­گيرد:

1. خبر دادن (خبر كردن نوزادان، همنوعان، اعلام وجود دشمن، غذا، …).
2. نشان دادن احساسي كه در آن لحظه بر حيوان مستولي است (خشم، ترس، …).
3. رفع نيازهاي غريزي و همجنس خواهي.

ب) ارتباط از نظر نماد

در ارتباط از نظر نمادي كه به كار گرفته مي­ شود مي­توان به دو گروه تقسيم كرد:

1. ارتباط كلامي در اين نوع ارتباط كلمات كه واحد زبان هستند به صورت نوشتاري و يا گفتاري در خدمت ارتباط درمي­ آيند.
2. ارتباط غير كلامي هرگاه براي انتقال پيام از نمادي غير از كلمات استفاده شود، ارتباط غيركلامي برقرار گرديده است. نماد غير كلامي مي ­تواند به صورت نقاشي، رقص، زبان و يا هر نماد ديگر باشد. عموماً ارتباط غيركلامي را به صورت زبان علامات، زبان اشياء و زبان حركات تقسيم مي­ كنند.

اهميت ارتباطات

انسان با استفاده از ارتباطات، توانايي­هاي جديدي را براي خود به وجود آورده است. مثلاً با بهره­ گيري از علايم و نشانه­ هاي ارتباطي، رفتار اجتماعي خود را در شهرها و اجتماعات بزرگ و كوچك مهار مي­ كند. با استفاده از زبان و خط، فرهنگ، تاريخ، علوم و تجربيات خود و گذشتگان را به آيندگان منتقل مي­ سازد. و از همه مهم­تر با استفاده از وسايل ارتباطي، جامعه را براي توسعه يافتن و بهتر زندگي كردن آماده مي­ سازد.

از آنجایي كه ارتباطات يكي از اهرم­ها و وسايل مؤثر در زندگي اجتماعي انسان به شمار مي­ رود، نقش ارتباطات را در جريان توسعه جوامع بشري نمي ­توان امري ساده تلقي كرد. آنچه در حال حاضر به صورت يك پديده متحول و مهم در جوامع مختلف نمود عيني يافته و همه كنش­هاي اجتماعي را تحت تأثير قرار داد، پديده­ اي است كه بايد آن را شكل تكامل يافته شبكه ­هاي ارتباطي بشر نخستين تا به امروز دانست. رشد و تكامل فعاليت­هاي ارتباطي و وابستگي جوامع حاضر به نقش كليدي آن براي ايجاد تحولات اساسي، چنان پُرشتاب و عميق بوده است كه به حق بايستي آن را به مشابه انقلابي عظيم دانست و زمينه اصلی هرگونه دگرگوني اجتماعي و فرهنگي را در گسترش شبكه ­هاي ارتباطي دانست.

انسان امروزي پس از تأمين نيازهاي اوليه خود ناگزير به استفاده از شبكه­هاي ارتباطي موجود در جامعه است، تا به كمك آن بتواند مراحل رشد و تكامل مادي و معنوي را طي كند، به خصوص اينكه كمبود نيروهاي انساني در زمينه ­هاي گوناگون، گروه­هاي مختلف جامعه را ملزم به بهره­ گيري از شبكه ­ها و وسايل ارتباطي متعددي نموده است. هم­چنين بسياري از پژوهشگران مسايل مربوط به توسعه كشورهاي جهان سوم معتقدند كه با استفاده صحيح از وسايل ارتباط جمعي مي­توان با فقر و بي­سوادي به مبارزه­ اي بي امان پرداخت و با ارائه پيام­هاي فرهنگي و اجتماعي و آموزش فنون حرفه­اي به گروه­هاي كار در جامعه كمك­هاي شاياني نمود.

به عبارت ديگر، نگاهي به تحولات تدريجي وسايل ارتباطي در قرن حاضر بيانگر آن است كه تفكر انسان تا چه حد به ابزارهاي ارتباطي، از زبان به عنوان نخستين وسيله ارتباطي گرفته، ابزارهای پيچيده انتقال اطلاعات مانند خطوط الكترونيكي و نيز ماهواره ­ها وابسته و مديون آن است. اگر اين ابزارهاي ارتباطي نبود، تفكر و شرايط فعلي نيز در جهان وجود نداشت.[11]

1. 1. اشرفی ریزی، حسن، کاظم پور، زهرا. جغرافیای سیاسی اطلاعات (فاصله بی فاصله) تهران: چاپار، 1386 . ص 55)
2. پیشین، ص 56-57.

1.Johnson

2. نشاط، نرگس. از اطلاعات تا کوانتوم. تهران، دما، 1385. ص 5، 6.
3. معتمدنژاد، کاظم. وسایل ارتباط جمعی. تهران. دانشگاه علوم و ارتباطات اجتماعی. 1355. ص 51-25.
4. 2. محسنیان راد، مهدی. ارتباط شناسی. تهران: سروش، 1369، ص 14-17.

 Edwin Emerry.1

2. Red field

 Lundberg.3

1. پيشين، اشرفي ريزي، ص 15-18.
2. همان، اشرفي ريزي، ص 20-43.