کتابدار مشاور یا رابط پژوهش: عصاره چند تجربه

مشاوره پژوهشی، کتابدار رابط یا کتابدار مشاور پژوهش یک رویکرد جدید در ارائه خدمات کتابخانه‌ای و اطلاعاتی به پژوهشگران است، در مقایسه با رویکردهای سنتی کتابدار به عنوان سازماندهنده و برای مکان‌یابی. در این نوشته عصاره برخی از تجربه‌های عملی برای ایجاد ارتباط کتابدار رابط یا مشاور پژوهشی با پژوهشگران و دانشجویان تحصیلات تکمیلی ذکر شده است.
این نوشته بخشی از کتاب پژوهش‌یاری؛ نقش جدید کتابداران و متخصصان اطلاعات (نویسندگان هیلده دری‌ونس دالان، کاری- مته والمان هیدله؛ مترجمان نیلوفر برهمند، ابوالفضل طاهری؛ با همکاری رویا بلاغی، سارا کریم‌زاده، رویا مرادی) است که نشر کتابدار آن را منتشر کرده است.
مترجمان در پیش‌گفتار کتاب‌شان می‌نویسند: ما نیز تلاش کردیم پا را از نقش‌های سنتی فراتر بگذاریم و به جای انتظار برای مراجعه پژوهشگران به کتابخانه و تماس با ما، به سمت آنان حرکت کنیم. برآیند اقدامات ما منجر به راه‌اندازی بخش خدمات مشاوره اطلاعات پژوهش در کتابخانه‌های دانشکده‏‌های پزشکی و پرستاری دانشگاه علوم پزشکی شیراز شد که قرار است در دندانپزشکی و داروسازی نیز راه‌اندازی شود. بخشی از پیشگفتار مترجمان را در پایان این نوشته می‌خوانید.

مقدمه

ارتباطات و همکاری دو مؤلفه جدانشدنی و وابسته به یکدیگر برای توسعه خدمات پشتیبانی از پژوهش است. در سی سال گذشته، نقش کتابداران از سازمان دهنده و مکان‌یاب (برای پاسخ به کاربران حضوری کتابخانه) به مشاور تغییر کرده است.
کتابدار با همکاری دانشکده در آموزش و پشتیبانی از پژوهش مشارکت می‌‏کند. به همین خاطر، یکی از وظایف مهم کتابخانه بازاریابی خدمات جدید کتابخانه‌ای است. برای درک عملکرد کتابخانه در ارتباط با پشتیبانی از پژوهش و توسعه آن، دانستن رویکردهای نظری مهم است. اما باید بتوانیم نظریه‌ها را به رویکردهای عملی تبدیل کنیم تا از آنها برای ایجاد ارتباط و مشارکت کتابخانه و کتابدار رابط با پژوهش‌های دانشجویان و محققان دانشگاهی استفاده کنیم. مشارکت کتابدار رابط با دانشجوی تحصیلات تکمیلی برای هر دو طرف حائز اهمیت است. در ادامه، عصاره برخی از تجربه‌های عملی ارتباط کتابدار رابط یا مشاور پژوهشی با دانشجویان تحصیلات تکمیلی و پژوهشگران ارائه شده است.

با محیط پژوهش ارتباط برقرار کنید!

با پژوهشگران تماس بگیرید، آنان را ملاقات کنید یا برای آنان نامه بفرستید. از پژوهشگران بخواهید در مورد طرح‌های پژوهشی و روش پژوهش خود بیشتر صحبت کنند. مطمئن باشید آنان از اشتیاق و تعهد کاری شما قدردانی خواهند کرد. پژوهشگران عمدتاً احساس تنهایی می‏کنند و توجه شما، برای آنان خوشایند و دل‌چسب خواهد بود.

باور کنید که کتابخانه چیزی برای عرضه دارد!

اگر چه ممکن است پژوهشگران روش¬های کاری خاص خود را داشته باشند، اما کماکان از آشنایی با برنامه‌ها و خدمات جدید استقبال خواهند کرد. فرایند پژوهش را بشناسید تا موقعیت‌های نیاز پژوهشگران به خدمات کتابخانه را شناسایی کنید.

حوزه‌های مختلف مداخله را درک کنید!

گاهی اوقات، پژوهشگران تنها به یک پاسخ ساده بله و خیر نیاز دارند و بعضی مواقع، نیاز دارند کتابدار به آنان در انجام یک جستجوی پیچیده کمک کند. آشنایی با نظریه¬های کتابداری منجر به درک و دانش عمیقتر برای انجام مداخله و میانجی گیری خواهد شد.
با پروفایل پشتیبانی از پژوهش از سوی کتابخانه و آنچه از شما انتظار می¬رود آشنا شوید!
مدیریت کتابخانه باید یک پروفایل پشتیبانی از پژوهش رسمی برای کتابخانه تدوین کند. تمامی کارکنان کتابخانه باید از آن مطلع شوند و آموزشهای لازم را برای ارتقاء مهارتهای مورد نیاز دریافت نمایند.

یک محفل حرفه‌ای برای کتابدارانِ پشتیبان پژوهش ایجاد نمایید.

کتابداران رابط چالشهای مشابهی برای توسعه پشتیبانی از پژوهش و اجرای آن تجربه خواهند کرد. ایجاد محفل حرفه‌ای که باعث شود کتابداران از یکدیگر بیاموزند و در مورد چالشها و رویکردهای حل مسئله و نحوه توسعه پشتیبانی از پژوهش بحث کنند، برای آنان مفید و انگیزه‌بخش خواهد بود. بدون شک، این موضوع سطح مهارتها و توانمندی افراد را افزایش می¬دهد و به‌نوبه خود باعث افزایش اعتمادبه‌نفس و رضایت شغلی کتابداران خواهد شد. یادگیری مهارت‌ها در کنار افراد هم مسیر و هم هدف، بسیار مهم بوده و به سطح بالایی از دوستی و معاشرت حرفه¬ای می‌انجامد.

پذیرای ارتباطات صمیمانه باشید و نظرات واقعی پژوهشگران را دریافت نمایید.

بهتر است نظرات واقعی پژوهشگران را بشنویم. اگر کتابداران بازخوردهای منفی نسبت به خدمات کتابخانه را نشنوند و عوامل نارضایتی را مرتفع نسازند، تصویر بدی از کتابخانه و خدمات آن در ذهن پژوهشگران ایجاد خواهد شد.

دقت داشته باشید که پژوهشگران ویژگی‌های منحصربه‌فرد و نیازهای متفاوتی دارند.

نباید برای پژوهشگران، حتی پژوهشگران هم حوزه یا حاضر در یک محیط پژوهشی، نسخه یکسان پیچید. همان‌طور که در فصل پنجم «برآورده ساختن انتظارات مختلف: رویکردی برای نیازهای متفاوت کاربران کتابخانه» توضیح داده شد، افراد ویژگی‌های یکسانی ندارند، از راه¬های مختلفی دانش مورد نیاز خود را کسب می‏کنند و نیازهای اطلاعاتی متفاوتی دارند.

به موضوع پژوهش تحت پشتیبانی خود، مسلط باشید!

آگاهی و دانش کافی کتابدار از موضوع و سنت‌های حوزه پژوهش موردنظر ، موجب اعتماد بیشتر پژوهشگران به آنان می‌شود. آشنایی نسبی کتابداران با روش‌شناسیهای مختلف پژوهش و تسلط بر آن‌ها باعث می‌شود پژوهشگران احساس کنند خدمات کتابخانه برای آنان سودمند است.

نیازهای پژوهشگران را دست‌کم نگیرید، یا بیش‌ازحد به نیازهای آنان بها ندهید.

برخی از پژوهشگران متکی‌به‌خود هستند و به کمک کتابداران نیاز چندانی نخواهند داشت. در مقابل، ممکن است برخی دیگر با فناوریهای جدید راحت نباشند و به کمک کتابداران نیاز بیشتری داشته باشند. وقتی خدمات مشاوره ارائه می‌دهید توجه داشته باشید که انتخاب و تصمیم با پژوهشگر است. به‌این‌ترتیب، حتی اگر از مفید بودن یک روش خاص برای کار پژوهشگر کاملاً مطمئن هستید، به وی اجازه دهید تا شخصاً در مورد روش مناسب پژوهش خود تصمیم بگیرد. به‌بیان‌دیگر، با آنان صحبت کنید و به‌جای اینکه خدمات پشتیبانی از پژوهش را بر اساس برداشت‌ها و پیش‌بینی‌های خود ارائه دهید، آن‌ها را با نیازهای اطلاعاتی پژوهشگران مطابقت دهید.

بدانید که با بزرگ‌سالان باهوش، باسواد و توانمند طرف هستید!

هیچ بزرگ‌سالی از اینکه با او مانند کودک یا فرد ناتوان رفتار شود، احساس خوشایندی نخواهد داشت. برای آموزش بزرگ‌سالان یا کمک به یادگیری آنان، آندراگوژی بهتر از پداگوژی است. توجه داشته باشید که مخاطبان شما در کتابخانه افرادی باهوش با تحصیلات عالیه هستند که ممکن است رفتاری دور از شخصیت و جایگاه خود را توهین تلقی کنند.

واقف باشید که مخاطب شما کتابدار یا متخصص اطلاع‌رسانی نیست.

طبیعی است که پژوهشگران باوجود تخصص و توانمندی در زمینه کاری خود، برای جستجو در پایگاه¬های اطلاعاتی به کمک نیاز داشته باشند یا پایگاه اطلاعاتی مناسب با موضوع کاری خود را نشناسند. آنان کتابدار نیستند! خوشبختانه به همین دلیل است که کتابخانه هنوز برای پژوهشگران و پژوهش اهمیت دارد.

دقت داشته باشید که سابقه پژوهشگران بر نیازهای آنان تأثیر می‌گذارد.

ممکن است عادات کاری یک استاد تمام 60 ساله به نظر قدیمی و منسوخ برسد، ولی قطعاً او با شما هم‌عقیده نیست. برای انتقاد از عادات و روش‏های کاری پژوهشگران باید حساسیت و دقت نظر زیادی داشته باشید. نمی‏توان از روشی که سالیان متمادی برای پژوهشگر کارآمد بوده و منجر به نتایج خوب و انتشارات زیاد برای وی شده است به‌سادگی ایراد گرفت.

در مورد انتظارات پژوهشگران و توانمندی‌های خود شفاف باشید و موضع خود را حفظ کنید.

پژوهشگران از دریافت پاسخ مثبت به تمام درخواستهای خود خوشحال می‌شوند. بااین‌حال، پیگیری همه آن‌ها برای کتابدار دشوار خواهد بود. اغلب یک پاسخ «نه» صادقانه بهتر از یک «بله» نصفه‌نیمه است که نتیجه¬ای به همراه ندارد. اگر به پژوهشگران پاسخ مثبت بدهید ولی در عمل نتوانید به آنان کمک کنید، به کتابخانه و شما بی‌اعتماد خواهند شد.

قدر سؤالات دشوار را بدانید و آن‌ها را فرصتی برای یادگیری ببینید!

تمامی پرسش‌ها پاسخ صریح و فوری ندارند. کاربر گاهی لازم است برای پیدا کردن پاسخ به پرسشی خاص چندین جلسه به کتابخانه مراجعه نماید. پاسخ به برخی سؤالات پیچیده نیازمند رسیدگی درست و برنامه‌ریزی بیشتر است. پاسخ «نمی¬دانم، اما می¬توانم برای پیدا کردن پاسخ به شما کمک کنم» رویکرد خوبی برای پاسخ به سؤالات پیچیده خواهد بود. این نوع برخورد به پژوهشگر متقاضی پشتیبانی از پژوهش نشان می¬دهد که درخواست وی جدی گرفته‌شده است و کتابدار قصد دارد در فرصت مناسب، زمان و انرژی کافی برای رسیدگی به درخواست او صرف کند. از طرف دیگر، این رویکرد موقعیت خوبی برای یادگیری بهتر برای کتابدار رابط است.

در روابط، خودمانی‌تر باشید.

برقراری ارتباط به‌صورت رودررو آسانتر است. نیاز نیست تمام جزییات زندگی خود را برای کاربر تعریف کنید، اما گفتگوی خودمانی‌تر باعث می‌شود ارتباط بهتری با وی برقرار کنید.

حرفه ای باشید! از انتقاد استقبال کنید و آن را فرصتی برای رشد ببینید

دقت داشته باشید که حتی در صورت رابطه شخصی با پژوهشگران، شما دریک محیط حرفه¬ای کار می‌کنید. انتقاد را نباید شخصی‌سازی کنید و آن را فرصتی برای رشد و نشانه اعتماد بدانید. اعتماد پژوهشگران به کتابداران باعث می‌شود نکات مثبت و منفی را به‌راحتی با آنان در میان بگذارند. در این صورت، کتابداران نیز می‏توانند به نظرات پژوهشگران پاسخ دهند.

بدانید که تفاوت میان موضوع‌ها و محیط‌های پژوهش، بر استفاده پژوهشگران از کتابخانه تأثیر می‌گذارد.

برخی از پژوهشگران به‌واسطه حوزه موضوعی و محیط پژوهش خود به دانشی فراتر از مهارت‌های عمومی سواد اطلاعاتی نیاز دارند. باید به این نکته توجه داشت که موضوعات مختلف، روشهای کاری متفاوتی دارند، لذا نیازهای پژوهشگران به پشتیبانی از پژوهش و خدمات کتابخانه با یکدیگر متفاوت است.
توقعات و انتظارات دوطرفه را بشناسید و بدانید که تا کجا باید آن‌ها را برآورده کنید.
مشخص بودن انتظارات و توقعات دو طرف بسیار مهم است. ارتباط خوب، اعتماد و احترام، اصول مهم در برقراری ارتباط حرفه¬ای هستند.

نکات پایانی

قبل از شروع پشتیبانی از پژوهش، لازم است درباره برخی موارد تصمیمات راهبردی گرفته شود. ضروری است مدیریت کتابخانه در مورد سطح خدمات ارائه شده به پژوهشگران و مندرجات پروفایل پشتیبانی از پژوهش تصمیم‌گیری کند. به‌عبارت‌دیگر، نوع خدمات پشتیبانی از پژوهشی که قرار است توسط کتابخانه ارائه شود را تعیین و سپس آن را بازاریابی و به پژوهشگران منتقل نماید. علاوه بر این، کتابدار رابط پشتیبان پژوهش باید منابع و آموزشهای لازم برای ارائه انواع مختلف پشتیبانی از پژوهش را دریافت نماید. تمام موارد یاد شده تنها با حضور کتابدار رابطی که به‌صورت شخصی با پژوهشگران ارتباط و تماس برقرار کند محقق خواهد شد.

پیشگفتار مترجمان

مترجمان در پیش‌گفتار کتاب پژوهش‌یاری؛ نقش جدید کتابداران و متخصصان اطلاعات به نکته مهمی درباره راه‌اندازی بخش خدمات مشاوره در دانشگاه علوم پزشکی شیراز اشاره کردند که بخشی از آن نقل می‌شود:

… در پاسخ تلاش کردیم پا را از نقش‌های سنتی خود فراتر بگذاریم و به جای انتظار برای مراجعه پژوهشگران به کتابخانه و تماس با ما، به سمت آنان حرکت کنیم. برآیند اقدامات ما منجر به راه‌اندازی بخش خدمات مشاوره اطلاعات پژوهش در کتابخانه‌های دانشکده‏های پزشکی و پرستاری دانشگاه علوم پزشکی شیراز شد که قرار است در آینده نزدیک در دانشکده‌های دندانپزشکی و داروسازی نیز راه‌اندازی شود.
در این راستا، ضرورت ایجاد نگرش جدید در میان کتابداران و توانمندسازی آنان برای فعالیت در بخش خدمات مشاوره اطلاعات پژوهش نیز اجتناب‌ناپذیر بود. لذا بر آن شدیم برای آنها دوره‏های آموزش ضمن خدمت با محور ارائه خدمات مشاوره اطلاعات پژوهش تدوین کنیم. با جستجو در منابع فارسی، نشانی از یک منبع درباره مباحث نظری و عملی پژوهشیاری، به زبانی ساده و کاربردی و برای کتابداران ندیدیم. از طرف دیگر، کتاب‌های فارسی مرتبط مثل مرجع‌شناسی و سواد اطلاعاتی نیز پاسخگوی نیازهای کتابداران کتابخانه‌های دانشگاهی امروز برای ارائه خدمات مشاوره اطلاعات پژوهش به پژوهشگران نبود. از این رو، پس از بررسی‌های مختلف، کتاب حاضر را انتخاب و ترجمه کردیم که حاصل تجربیات یک کتابدار و یک دانشجوی تحصیلات تکمیلی در دانشگاه آگدر نروژ درباره خدمات مشاوره اطلاعات پژوهش است.
مخاطبان اصلی کتاب برنامه‌ریزان و سیاست‌گذاران حوزه‌های علم اطلاعات و دانش‌شناسی و کتابداری و اطلاع‌رسانی، مدیران کتابخانه‏ها و کتابداران دانشگاهی و گروه‌های آموزشی مرتبط با این حوزه‌هاست. به دلیل شکاف نظری و عملی موجود در آموزش دانشجویان پیشنهاد می‌کنیم برای درس‌های کتابدار بالینی، مرجع‌شناسی، سواد اطلاعاتی، سیستم‌های اطلاع‌رسانی و دیگر درس‌های مرتبط از این کتاب و مفاهیم آن استفاده شود و نیز درسی تازه با محور پژوهشیاری/ ارائه خدمات مشاوره اطلاعات پژوهش در نظر گرفته شود.
امیدواریم این کتاب مورد توجه مخاطبان قرار گیرد و آغازی باشد برای تألیف و ترجمه محتواهای بیشتر دربارۀ پژوهشیاری/ ارائه خدمات مشاوره اطلاعات پژوهش و تشکیل محافل حرفه‌ای از صاحب‌نظران و تجربه¬مندان در این حوزه. می‌دانیم که ترجمه ما خالی از کاستی نیست. به همین دلیل، قدردان بازخوردهای خوانندگان هستیم.
بر این نکته واقفیم که همسویی با فضای اطلاعاتی دائما در حال تغییر و حفظ و ارتقای جایگاه خود در نظام پشتیبانی از پژوهش دانشگاه آسان نیست و نیاز به تعهد و تلاش دارد. اما باور داریم که کافی است اراده کنیم و متعهدانه پای در راه گذاریم. به قول عطار:
گر مرد رهی میان خون باید رفت
وز پای فتاده سرنگون باید رفت
تو پای به ره در نه و از هیچ مپرس
خود راه بگویدت که چون باید رفت