اسنادی از تاراج کتابخانه‌های سلطنتی

«مظفرالدین شاه موجودی را به نام رئیس کتابخانه سلطنتی معرفی کرد که علاوه بر عدم معرفت علمی فردی بی وطن و خائن به مملکت بود.
عین السلطنه در خاطرات خود راجع به لسان الدوله چنین می نویسد: «….لسان الدوله پدر سوخته را هم برای کتاب های دولتی حبس کرده اند، در ایام مظفرالدین شاه خیلی از کتاب ها را فروخته و خیلی ها را عوض کرده، آنچه همه جلدهای مروارید و نقاشی بوده، با صورت های چینی همه را فروخته» و همچنین دربارۀ شخصیت او چنین می نویسد: «یک کتابدار بود، مثل امیری، وزیری، تجمل داشت، از بس هم بد صورت بود، هر وقت [نزد] شاه می آمد، می گفت، برو صد تومان بگیر و تا یک هفته نزد من نیا». .
لسان الدوله که از ابتدا تا انتهای دوران پادشاهی مظفرالدین شاه عهده دار ریاست کتابخانه بود، چون با بی توجهی شاه و دربار به کتابخانه و ذخایر آن مواجه گردید، فرصت را مغتنم شمرد و از هیچ خیانتی خودداری ننمود و با همدستان متعددش به غارت کتب و مرقعات خطی نفیس، تابلوهای نقاشی، تصاویر و اشیایی چون جلد کتب عالی، قلمدان، آیینه، محفظه و حتی چفت و لولاهای طلای درها پرداخت و بخشی عمده از میراث کهن ایران زمین را به اجنبی واگذار کرد، تا این که در آغاز سلطنت محمدعلی شاه از ریاست کتابخانه معزول گردید.
در آخرین روزهای حکومت محمدعلی شاه که حکومتش از ابتدا با حوادث مربوط به انقلاب مشروطه توأم بود، با قدرت گرفتن شایعۀ غارت جواهرات سلطنتی توسط شاه مستبد و اطرافیانش، دولت مشروطه هیأتی به نام «هیأت انکشاف اشیای مسروقۀ سلطنتی» تشکیل داد و هیأت مزبور را به تحقیق و تفتیش در کاخ یا کاخ های سلطنتی گماشت، هیأت انکشافیه کتابخانۀ سلطنتی را نیز مورد رسیدگی قرار داد و با بررسی های خود روشن ساخت که بسیاری از کتب و مرقعات و غیره مفقود شده اند و چون لسان الدوله در معرض اتهام قرار گرفت، هیأت مذکور او را در کاخ گلستان توقیف کرد و تحت استنطاق در آورد .
اسناد مربوط به این ماجرا بیانگر این نکته اند که هیأت مزبور علاوه بر استنطاق از شخص لسان الدوله، با شاهدان و مطلعان متعددی به مذاکره پرداخت، چنانکه شهادت آنها طی استنطاقاتی که بعداً و به دفعات در عدلیه و نظمیه و محکمۀ جنایت از لسان الدوله به عمل آمد، به عنوان دلایل اثبات جرم مطرح گردید. برای نمونه به شهادت بعضی از اشخاص صاحب نام در زیر اشاره می شود:
آقا سید مجتبی، مجتهد تهران، به عنوان مطلع، از قول کمال الملک نقاش، از مرقعی یاد می کند، در حدود سی چهل صفحه، به خط خطاطان مشهور و دارای تصاویر و نقاشی های گوناگون (کارِ منوهر، نقاش معروف هندی و سایر نقاشان بزرگ عالم) که وی یعنی کمال الملک آن را نزد ناصرالدین شاه در کتابخانۀ دولتی دیده بود و لسان الدوله آن را به سی چهل تومان فروخت و در فرنگ به ده دوازده هزار تومان به فروش رسید و کمال الملک همواره از این کار بسیار دلتنگ و دلسوخته بود. در جایی دیگر نیز از قول کمال الملک آمده است که کتابی در کتابخانه دیده که در تهران هشتاد هزار تومان قیمت داشت و در فرنگ دو کرور تومان قیمت دارد (مجموعۀ رشیدی).