(فرزانه قنادی‌نژاد و دکتر غلامرضا حیدری)

کتاب‌‌های طبقه‌‌بندی علوم تا نیمه‌‌ی قرن یازدهم در جهان اسلام مورد توجه بودند، اما پس از رکود علم و تمدن در جوامع اسلامی، میزان نگارش این‌‌گونه کتاب‌‌ها کاهش پیدا کرد. از طرفی، کتاب‌‌هایی که در این زمینه نگارش شده است، تنها محدوده‌‌ی زمانی خاصی را مورد توجه قرار داده‌‌اند. بنابراین، با توجه به کاهش توجه به نگارش این گونه کتاب‌‌ها و نبود منبعی در زمینه‌‌ی تحلیل کلیه‌‌ی طبقه‌‌بندی‌‌های انجام شده در ایران باستان و دوره‌‌ی اسلامی و از طرفی، نظر به اهمیت طبقه‌‌بندی علوم در اسلام، در این کتاب تلاش شده است که طرحی کلی از تقسیم‌بندی علوم در دوره‌‌ی باستان و طبقه‌‌بندی‌‌های اندیشمندان دوره‌‌ی اسلامی و اندیشه و محیط علمی هر اندیشمند، ویژگی‌‌های بارز هر طبقه‌‌بندی و رویکرد و جهان‌‌بینی این دانشمندان در خصوص تقسیم‌‌بندی‌‌هایی که ارائه کرده‌‌اند، به دست داده شود. توصیف هر دانشمند از علوم گوناگون، حکایت از آراء و اندیشه‌‌های مکاتب مختلف در دوره‌‌ی اسلامی (مکاتب مشائی، اشراقی، دیوانی، عرفانی و غیره) دارد.

این کتاب از لحاظ زمانی، از دوره‌‌ی باستان تا زمان حاضر را دربر می‌‌گیرد و از نظر مکانی، بیش‌‌تر محدوده‌‌ی جغرافیایی ایران و مرزهای آن در نظر گرفته شده است. در این اثر، نخست به مفهوم طبقه‌‌بندی علوم و ضرورت‌‌های آن برای رشد و توسعه‌‌ی علوم و زمینه‌‌های شکل‌‌گیری طبقه‌‌بندی علم در دوره‌‌ی اسلامی پرداخته شده است. پس از آن، تاریخ علم در ایران باستان و دسته‌بندی‌های ارائه شده از علوم در این دوره شرح داده شده است. عمده‌‌ترین بخش کتاب، به طرح دیدگاه اندیشمندان دوره‌‌ی اسلامی در خصوص توصیف آن‌‌ها از علوم مختلف و تقسیم‌‌بندی آن‌‌ها بر اساس رویکرد ویژه‌‌ی هر دانشمند اختصاص یافته است. در این بخش، برای هر دانشمند، ابتدا به بیان مختصری از شرح حال، خصوصیات عصر نویسنده، آرا، اندیشه و آثار او پرداخته شده است. پس از آن به نظام طبقه‌‌بندی علوم از دیدگاه هر دانشمند و در نهایت در بحثی تحلیلی به خصوصیات هر طرح طبقه‌‌بندی، نگرش فکری هر دانشمند نسبت به چگونگی دسته‌‌بندی خود از علوم مختلف و تعیین جایگاه هر علم در میان علوم دیگر پرداخته شده است. در پایان نیز در یک جمع‌‌بندی کلی به رویکرد کلی دانشمندان دوره‌‌ی اسلامی، روش‌‌های مختلف استفاده شده و ملاک‌‌های آن‌‌ها در دسته‌بندی علوم در این دوره و خصوصیات مشترک میان آن‌‌ها اشاره شده است.

كتاب حاضر، مجموعه‌اي است از مقالاتي كه توسط نگارنده در حوزه ذخيره و بازاريابي اطلاعات و دانش به رشته تحرير درآمده است. بخش عمده اين مقالات در نشريه اطلاع‌رساني كنسرسيوم محتواي ملي و بخش ديگر در نشريه كتاب ماه پيشين منتشر شده است. محتواي اين كتاب با توجه به پوشش موضوعي و پايه بودن مباحث قابليت معرفي به‌عنوان منبع درسي يا منبع كمك‌درسي براي واحدهاي درسي سازمان‌دهي منابع اطلاعاتي به‌ويژه سازمان‌دهي رايانه‌اي اطلاعات را دارد. مهم‌ترين ويژگي اين كتاب ارائه مقالاتي مستقل براي برخي مفاهيم حوزه مانند داده‌هاي پيوندي، پروفايل‌هاي كاربردي، روابط كتابشناختي و … است.

این اثر محصول سالها تجربه، تحقیق و آموزش در سطوح مختلف کتابداری و اطلاع‌رسانی نویسنده است که برای آموزش درسهای مختلف مرتبط با سازماندهی اطلاعات و نیز استفاده کتابداران در بخشهای گوناگون سازماندهی اطلاعات تدوین شده است. سرفصلهای اصلی کتاب: کاربرد رایانه در فهرستنویسی، قالب الکترونیکی فهرستنویسی و مفاهیم مرتبط، فهرستنویسی بنیادی و چگونگی و ثبت اطلاعات کتابشناختی در نرم افزار کتابخانه، فهرستنویسی نسخه برداری از پایگاه ها و شبکه های کتابشناختی (مثل کتابشناسی ملی ایران و کنگره و غیره)، مدیریت پیشینه ها و روز آمدسازی پایگاه، پایگاه های مددکار فهرستنویس (مثل پایگاه مستند مشاهیر و سرعنوان موضوعی کتابخانه کنگره)، فهرستنویسی منابع اینترنتی و الکترونیکی.

سازماندهي منابع ديجيتالي يکي از چالش هاي اساسي کتابداران و اطلاع رسانان در ايران و جهان است. اين کتاب را کتابداراني تاليف کرده اند که در اين زمينه مطالعه و تجربه هاي عميقي دارند و با دقت نيز ترجمه و ويرايش شده است. سرفصل هاي اصلي آن عبارتند از:
کليـات سازماندهي منـابـع ديجيتـالي، پايه ريزي گردش کـار فهرستنويسـي، در جستجـوي جايگزيني براي فهرستنويسي، کنترل کتابشناختي در محيط ديجيتـال، آشنايـي بـا قـواعـد و دستورالعمل هاي فهرستنويسي، تحليل ساختار کتابشناختي منابع ديجيتالي، تک نگاشت هاي درون خطي: کتاب هاي الکترونيکي و دستنوشته ها، پيايندهاي درون خطي، پايگاه هاي اطلاعاتي و وب سايت ها، چشم انداز منابع درون خطي.

مجموعه مقالات یازدهمین همایش سراسری انجمن علمی – دانشجویی کتابداری و اطلاع رسانی دانشگاه الزهرا (س) ۲۹ و ۳۰ اردیبهشت ۸۹