علم باز در جنبش دسترسی آزاد؛ مفاهیم و اصول

علم باز، جنبشی برای دسترس‌پذیر و قابل استفاده مجدد کردن فرآورده‌ها و فرایندهای علمی برای همگان است. علم باز شیوه‌ای از انجام پژوهش است که در آن دیگران نیز می‌توانند همکاری و مشارکت کنند؛ داده‌های پژوهشی، یادداشت‌های آزمایشگاهی و دیگر فرایندهای تحقیقاتی در این رویکرد به‌صورت آزادانه در دسترس‌اند، آن‌هم تحت شرایطی که امکان استفاده¬ی مجدد، بازتوزیع و بازتولید پژوهش و داده‌ها و روش‌های بنیادین آن فراهم باشد. به‌بیان ساده، علم باز یعنی دانشی شفاف و در دسترس که از طریق شبکه‌های همکاری به اشتراک گذاشته شده است و توسعه می‌یابد
این نوشته بخشی از کتاب دستنامه آموزشی علم باز (از پدرو لوبو فرناندز و حدود ۴۰ نویسنده دیگر و ترجمه دکتر شهناز خادمی زاده و دکتر محمدرضا شکاری) از انتشارات کتابدار است.

مقدمه

«زمانی که همه پژوهشگران از مفهوم علم باز آگاه باشند و در تمام مراحل حرفه‌ای خود برای به‌کارگیری آن آموزش ببینند، حمایت شوند و هدایت گردند، این ظرفیت وجود دارد که شیوه انجام و انتشار پژوهش به‌طور بنیادین تغییر کند؛ تغییری که زیست‌بوم علمی‌ای را پدید می‌آورد که در آن پژوهش از شفافیت بیشتری برخوردار است، کارآمدتر به اشتراک گذاشته می‌شود و با یکپارچگی علمی بیشتری انجام می‌گیرد.» (گزارش گروه کاری مهارت‌های علم باز، ۲۰۱۷)
علم باز، جنبشی برای دسترس‌پذیر و قابل استفاده¬ی مجدد کردن فرآورده‌ها و فرایندهای علمی برای همگان است. این مفهوم به اندازه فناوری‌ها و خدمات، به فرهنگ و دانش نیز وابسته است. بنابراین، قانع کردن پژوهشگران به مزایای تغییر شیوه‌های پژوهشی خود و مجهز ساختن آنان به دانش و مهارت‌های لازم، وظیفه‌ای مهم به شمار می‌آید.

علم باز: منظور چیست؟

«علم باز» شیوه‌ای از انجام پژوهش است که در آن دیگران نیز می‌توانند همکاری و مشارکت داشته باشند؛ داده‌های پژوهشی، یادداشت‌های آزمایشگاهی و دیگر فرایندهای تحقیقاتی در این رویکرد به‌صورت آزادانه در دسترس‌اند، آن‌هم تحت شرایطی که امکان استفاده¬ی مجدد، بازتوزیع و بازتولید پژوهش و داده‌ها و روش‌های بنیادین آن فراهم باشد. به‌بیان ساده، علم باز یعنی دانشی شفاف و در دسترس که از طریق شبکه‌های همکاری به اشتراک گذاشته شده و توسعه می‌یابد (ویسنته-سائث و مارتینز-فونتس ، ۲۰۱۸).
علم باز به دنبال افزایش دقت علمی ، پاسخ‌گویی و قابلیت بازتولید در پژوهش است. این رویکرد بر پایه اصولی چون شمول (فراگیری) ، انصاف ، برابری و اشتراک‌گذاری است. در نهایت تلاش دارد شیوه‌ی انجام پژوهش، مشارکت‌کنندگان، و نحوه ارزش‌گذاری پژوهش را متحول سازد. هدف علم باز، گشودن درهای پژوهش به‌روی مشارکت، نقد یا ابطال ، بهبود و بازاستفاده است، تا جهان از نتایج آن بهره‌مند شود.
تعاریف متعددی از مفهوم «باز بودن» در جنبه‌های گوناگون علم ارائه شده است. یک تعریف ساده و رایج این است: «داده‌ها و محتوای باز می‌توانند آزادانه توسط هر کسی، برای هر منظوری، استفاده، ویرایش و به‌اشتراک گذاشته شوند».
علم باز، مجموعه‌ای از رویکردها و شیوه‌های گوناگون است. اهداف و پیش‌فرض‌های زیربناییِ تلاش برای اجرای این رویه‌های مختلف توسط فچر و فریزیکه (۲۰۱۳) تحلیل شده است. آن‌ها با تحلیل متون علمی مرتبط، پنج نگرش یا «مکتب فکری» عمده درباره علم باز را شناسایی کرده‌اند:
مکتب دموکراتیک : باور این مکتب این است که دسترسی به دانش به‌طور نابرابر توزیع شده است. از این رو، تمرکزش بر این است که دانش علمی (از جمله انتشارات و داده‌ها) به‌صورت آزاد و رایگان برای همگان در دسترس قرار گیرد.
مکتب عمل‌گرایانه : بر این اصل استوار است که تولید دانش از طریق همکاری کارآمدتر می‌شود و با نقد و بررسی تقویت می‌گردد. این مکتب تلاش می‌کند با ایجاد ارتباط میان پژوهشگران و شفاف‌سازی روش‌های علمی، از اثرات شبکه‌ای بهره‌برداری کند.
مکتب زیرساخت‌محور : این مکتب بر این فرض استوار است که پژوهشِ کارآمد نیازمند پلتفرم‌ها، ابزارها و خدماتی است که به‌راحتی برای انتشار و همکاری در دسترس باشند.
مکتب عمومی : بر این باور است که تأثیر واقعی اجتماعی تنها زمانی حاصل می‌شود که جامعه در فرآیند پژوهش مشارکت کند و نتایج علمی به‌گونه‌ای قابل فهم برای عموم ارائه شود. این مکتب به دنبال جلب مشارکت عمومی در پژوهش از طریق علم شهروندی و ساده‌سازی ارتباط علمی از طریق خلاصه‌های ساده و غیرتخصصی ، وبلاگ‌نویسی و دیگر شیوه‌های ارتباطی غیررسمی است.
مکتب سنجش‌محور : با توجه به این‌که شاخص‌های سنتی برای سنجش تأثیر علمی، مانند تمرکز بیش از حد بر مقالات و مجلات، ناکارآمدی‌هایی داشته‌اند، این رویکرد به‌دنبال استفاده از شاخص‌های جایگزین است که با بهره‌گیری از ابزارهای دیجیتال و شبکه‌ای، امکان سنجش تأثیر واقعی و گسترده‌تر فعالیت‌های علمی، حتی آن‌هایی که پیش‌تر نامرئی بودند، را فراهم می‌کند.

مبنای علمی و منطقی

همان‌طور که پیش‌تر تعریف شد، علم باز موجب مجموعه‌ای گسترده از تغییرات ساختاریِ احتمالی در شیوه‌های رایج فعالیت علمی است؛ در حالی که فرهنگ حاکم بر دانشگاه‌ها و نهادهای علمی، غالباً سلسله‌مراتبی و محافظه‌کارانه است. حتی در مواردی که پژوهشگران با اهداف علم باز همدلی دارند، ممکن است هنوز به ارزش عملی آن باور نداشته باشند؛ زیرا سازوکارهای انگیزشی موجود، هنوز بازتابی از فرهنگ نوینِ «باز بودن» و همکاری علمی نیست.
بنابراین، قانع‌کردن پژوهشگران به تغییر رویه‌های پژوهشی‌شان، مستلزم درک صحیحی از مزایای اخلاقی، اجتماعی و علمی علم باز است؛ همچنین باید نشان داد که اتخاذ شیوه‌های علم باز چگونه می‌تواند به موفقیت واقعی آنان در کار پژوهش یاری رساند. در این بخش، برخی از مفاهیم، اصول، بازیگران و رویه‌های کلیدی در علم باز معرفی می‌شود و جایگاه آن‌ها در اکوسیستم گسترده‌ترِ پژوهش تبیین خواهد شد.

اهداف آموزشی

۱. درک اصول اجتماعی، اقتصادی، حقوقی و اخلاقیِ زیربنای علم باز: شامل آشنایی با ارزش‌ها و مبانی نظری که علم باز بر آن‌ها استوار است؛ از جمله عدالت در دسترسی به دانش، بهره‌مندی همگانی، حقوق مؤلفان، و مسائل اخلاقی مرتبط با انتشار و بازتوزیع داده‌ها.
۲. آشنایی با تاریخچه‌ی علم باز و تفاوت دیدگاه‌ها در جوامع، رشته‌ها و فرهنگ‌های پژوهشی مختلف: شامل بررسی روندهای تاریخی شکل‌گیری جنبش علم باز و درک این نکته که چگونه نگرش‌ها نسبت به علم باز در میان حوزه‌های علمی و جغرافیاهای مختلف متفاوت بوده است.
۳. کسب بینش نسبت به تحولات علم باز و تأثیر فردی و اجتماعی آن: شامل شناخت پیامدهای عملی و شخصی پذیرش علم باز برای پژوهشگران، پژوهش علمی و جامعه در معنای گسترده‌تر؛ از جمله تأثیر بر اعتبار علمی، همکاری‌های بین‌رشته‌ای، و دسترسی عموم به یافته‌های علمی.

تصویر ۱. طبقه‌بندی مفهومی علم باز

 

اجزای کلیدی

دانش و مهارت‌ها

• علم باز جنبشی است برای افزایش دسترسی به نتایج پژوهش‌های علمی؛ از جمله کدها، داده‌ها و مقالات علمی.

o این جنبش شامل طیف گسترده‌ای از جنبه‌هاست که اغلب به هم مرتبط‌اند و تمامی چرخه عمر پژوهش را تحت تأثیر قرار می‌دهند؛ از جمله:‌ انتشار باز ، داده‌های باز، نرم‌افزار متن‌باز ، مستندسازی باز پژوهش ، داوری همتای باز ، انتشار عمومی باز و منابع باز (برای تعریف دقیق‌تر این مفاهیم به واژه‌نامه مراجعه شود).

• آشنایی با تاریخچه علم باز و انگیزه‌های شکل‌گیری این جنبش.

o ریشه‌های نشر علمی به قرن ۱۷ میلادی و نخستین مجلات علمی بازمی‌گردد.
o رشد انگیزه‌ها برای اشتراک منابع میان رشته‌ها و شفافیت بیشتر به منظور افزایش کارآمدی، دقت، پاسخ‌گویی، پایداری برای نسل‌های آینده، و قابلیت بازتولید.
o از منظر اخلاقی، افزایش شفافیت می‌تواند از بروز تخلف، دستکاری داده‌ها و گزارش‌گری گزینشی نتایج جلوگیری کند.

• وضعیت کنونی علم باز، حاصل فشارهایی است که از نهادهای علمی و دولت‌ها وارد شده تا پژوهش‌هایی که با بودجه عمومی انجام می‌شوند، به‌صورت باز در دسترس‌ قرار گیرند و به اشتراک گذاشته شوند؛ این فشارها اغلب با هدف شتاب‌بخشی به رشد اقتصادی یا اجتماعی و نوآوری اعمال شده‌اند.

o دستاوردهای پژوهشی تأمین‌شده از منابع عمومی باید برای عموم مردم در دسترس باشند.
o نیاز به تغییر فرهنگ پژوهش و نگرش پژوهشگران نسبت به اشتراک‌گذاری و همکاری علمی وجود دارد.
o پذیرش و بهره‌گیری از ابزارها و فناوری‌های مبتنی بر وب برای تسهیل همکاری‌های علمی ضروری است.

• درک تفاوت‌ها و اشتراک‌ها میان اصول، رویکردها و جوامع مرتبط با علم باز.

o به‌طور کلی پذیرفته شده که علم باز موجب افزایش تأثیرگذاری پژوهش می‌شود، این امر ناشی از اشتراک گسترده‌تر و امکان استفاده‌ی مجدد از نتایج پژوهش است؛ برای نمونه می‌توان به پدیده‌ای اشاره کرد که از آن با عنوان «مزیت استناد در دسترسی آزاد » یاد می‌شود ؛
o علم باز می‌تواند اعتماد به علم و اعتبار نتایج علمی را افزایش دهد.

• ارتباط علم باز با مسائل مجوزدهی و حقوق مؤلف .

o نتایج پژوهشی در علم باز معمولاً با مجوزهای باز منتشر می‌شوند تا امکان استفاده مجددِ حداکثری فراهم شود، در عین حال مالکیت و اعتبار علمی پژوهشگر حفظ می شود.

پرسش‌ها، موانع و برداشت‌های نادرست رایج درباره علم باز

پرسش: «تفاوت علم باز با خودِ علم چیست؟»
پاسخ: علم باز به معنای انجام پژوهش سنتی با شفافیت بیشتر در مراحل مختلف آن است؛ مثلا با اشتراک‌ آزادانه‌ی داده‌ها و کدهای پژوهشی در فرایند تحقیق. هر چند بسیاری از پژوهشگران در عمل همین رویکرد را دنبال می‌کنند، اما معمولاً آن را «علم باز» نمی‌نامند.
پرسش: «آیا علوم انسانی و علوم اجتماعی در علم باز هست؟»
پاسخ: بله. اصطلاح «علم باز» اصطلاحی فراگیر است. در واقع، گاهی برای شمول بیشتر رشته‌ها، اصول و رویه‌های پژوهشی، از واژه‌های گسترده‌تری مانند «پژوهش باز» یا «دانش‌ورزی باز» استفاده می‌شود. با این حال، «علم باز» اصطلاحی رایج در سطوح مختلف سیاست‌گذاری، ارتباطات علمی و آموزش است و استفاده از آن برای مقاصد ارتباطی منطقی است؛ با این پیش‌فرض که شامل همه رشته‌های پژوهشی باشد.
پرسش: «آیا علم باز موجب سوءبرداشت یا سوءاستفاده از پژوهش می‌شود؟»
پاسخ: خیر. در واقع، به‌کارگیری اصول علم باز نوعی سپر محافظتی در برابر سوءبرداشت یا سوءاستفاده علمی است. شفافیت، منجر به ایجاد اعتماد و اطمینان می‌شود و به دیگران امکان می‌دهد تا فرآیند پژوهش را راستی‌آزمایی و اعتبارسنجی کنند.
پرسش: «آیا علم باز به اضافه بار اطلاعاتی منجر نمی‌شود؟»
پاسخ: بهتر است اطلاعات فراوانی در اختیار داشته باشیم و برای مدیریت آن راه‌حل‌هایی بیابیم، تا اینکه اطلاعات اندکی داشته باشیم و خطر از دست‌رفتن داده‌های مهم را بپذیریم. خوشبختانه، فناوری‌هایی نظیر خوراک‌های خبری ، یادگیری ماشین و هوش مصنوعی، گردآوری، پالایش و طبقه‌بندی محتوا را بسیار تسهیل کرده‌اند.

نتایج یادگیری

۱. توانایی تبیین اصول و مفاهیم بنیادین علمی، اقتصادی و اجتماعی که از علم باز پشتیبانی می‌کنند، و درک این‌که چرا این مفاهیم از منظر تأثیرات گسترده‌تر بر جامعه و پژوهشگر اهمیت دارند؛
۲. توسعه‌ی درک جامعی از ابعاد گوناگون علم باز و آشنایی با برخی از ابزارها و شیوه‌های عملیِ مرتبط با آن؛
۳. آشنایی با وضعیت کنونی علم باز و تنوع دیدگاه‌ها و رویکردهای موجود در میان جوامع و حوزه‌های مختلف پژوهشی.

تصویر ۲. چرخه پژوهش در علم باز

برای مطالعه بیشتر

European Commission’s Directorate-General for Research & Innovation (RTD) (2016). Open innovation, Open Science, open to the world – a vision for Europe. ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/open-innovation-open-science-open-world-vision-europe
Fecher and Friesike (2014). Open Science: One Term, Five Schools of Thought. doi.org/10.1007/978-3-319-00026-8_2
High Level Group (2017). Europe’s future. Open innovation, Open Science, open to the world: reflections of the Research, Innovation and Science Policy Experts (RISE). doi.org/10.2777/79895
Masuzzo and Martens (2017). Do you speak Open Science? Resources and tips to learn the language. doi.org/10.7287/peerj.preprints.2689v1
Watson (2015). When will ‘Open Science’ become simply ‘science’?. doi.org/10.1186/s13059-015-0669-2