پرسش‌ها و پیشنهاداتی درباره هوش مصنوعی در فرایند پژوهش (انگیزه‌های شکل‌گیری یک کتاب)

درباره چند و چون استفاده از هوش مصنوعی در آموزش و پژوهش می‌توان پرسش‌های بسیاری را مطرح کرد. اما پرسش اصلی به نظرم نفس استفاده از هوش مصنوعی در فرایند پژوهش نیست؛ بلکه چگونگی استفاده از آن است: استفاده درست، هوشمندانه و مسئولانه.

هوش مصنوعی دیگر یک فناوری متعلق به آینده نیست؛ همین امروز در کنار پژوهشگر است و باید استفاده درست از آن را آموزش داد و در حوزه‌های متعدد به کار بست. کتاب دستیار هوش مصنوعی برای پژوهشگران (از پرامپت‌نویسی تا نگارش و انتشار را می‌توان پاسخی به همین نیاز تلقی کرد، یعنی روی یکی از رویکردهای اصلی تاکید دارد که کتابخانه‌ها و کتابداران بهتر است در مواجهه با هوش مصنوعی و در پاسخ به جامعه استفاده‌کننده خود انتخاب کنند یا در صدر اولویت‌های راهبردی آنها باشد.

این کتاب از دل سال‌ها تجربه شخصی‌ام به عنوان کتابدار یک کتابخانه دانشگاهی، و در مواجهه با پرسش‌های واقعی پژوهشگران و دانشجویان شکل گرفت، یعنی تنها بر اساس علایق روزمره‌ام نیست بلکه به عنوان کتابدار یک کتابخانه نوعی  است که قرار است واسطه بین دنیای اطلاعات و جامعه استفاده‌کننده دانشگاهی باشد، که در این مورد فعالیت‌های پژوهش‌گران یا دانشجویانی است که می‌خواهند مطالعه یا پژوهشی را با استفاده از هوش مصنوعی به سامان برسانند. به همین خاطر آن را یکی از پاسخ‌ها یا حتا راهبرد اولویت‌دار کتابخانه‌ها و کتابداران در مواجهه با این پدیده و پرسش‌های محققان و دانشجویان و کاربران کتابخانه می‌دانم.

به عنوان یک کتابدار دانشگاهی در ارتباط روزمره با دانشجویان و محققان بودم و بارها با پرسش‌ها و چالش‌هایی روبه‌رو شدم که آنها در مسیر پژوهش و نگارش‌شان داشتند: از پیدا کردن منابع مناسب، جست‌وجوی کارامد و ارزیابی اطلاعات تا سازمان‌دهی مطالب، نگارش و آماده‌سازی مقاله برای انتشار.

با گسترش ابزارهای هوش مصنوعی به‌تدریج متوجه شدم که این فناوری تنها برای پاسخ‌ به پرسش‌های عمومی نیست؛ بلکه استفاده درست و آگاهانه پژوهشگر می‌تواند آن را به دستیار پژوهشی قدرتمندی تبدیل کند. همین تجربه باعث شد استفاده از هوش مصنوعی را جدی‌تر دنبال کنم و ببینم چگونه می‌توان از آن در مراحل مختلف پژوهش بهره گرفت؛ و مهم‌تر از آن، به این پرسش فکر می‌کردم که چگونه می‌توان از هوش مصنوعی استفاده کرد بدون آن که دقت علمی، اصالت پژوهش و مسئولیت پژوهشگر قربانی سرعت و سهولت شود. کتاب دستیار هوش مصنوعی برای پژوهشگران (از پرامپت‌نویسی تا نگارش و انتشار حاصل همین پرسش و پاسخ ذهنی و کاری است و مسیری که با این پرسش ساده به عنوان یک کتابدار کتابخانه آغاز شد: «هوش مصنوعی چگونه می‌تواند به یک پژوهشگر کمک کند؟»

در پاسخ نیز تلاش کردم تجربه کار با دانشجویان و پژوهشگران را با دانش و مهارت‌های خودم به عنوان یک اطلاع‌رسان و نیز هوش مصنوعی پیوند بزنم: از پرامپت‌نویسی و تدوین درست پرسش و ایده‌پردازی و جست‌وجوی هوشمند تا مرور منابع، تحلیل، نگارش و انتشار محتوا. به عبارت دیگر، بر اساس زاویه دید یک برنامه‌نویس یا متخصص صرفِ فناوری به هوش مصنوعی نیست؛ بلکه نگاه یک کتابدار دانشگاهی است که هر روز در مواجهه با درخواست‌ها و نیازهای متغیر دانشجویان و پژوهشگران و دنیای متغیرتر هوش مصنوعی است که هر روز و شاید هر لحظه نوآوری‌ها و ترفندهای تازه دارد. از میان گزینه‌ها نیز تلاش کردم برخی از بهترین‌ها را بر اساس نیاز پژوهشگران و دانشجویان انتخاب کنم.  به طوری که آنها را از یک کاربر معمولی به پژوهشگری مجهز به دستیار هوشمند تبدیل کند؛ دستیاری که از نخستین جرقه و ایده پژوهشی تا جست‌وجوی منابع، تحلیل و سازمان‌دهی اطلاعات، نگارش، ویرایش و آماده‌سازی انتشار در کنار پژوهشگر است.

خلاصه این که هدف نویسنده آشناسازی دانشجویان و پژوهشگران با مهمترین ابزارهای هوش مصنوعی برای پژوهش و نگارش علمی، و فوت و فن استفاده از آنها به بیان ساده و دور از پیچیدگی است. تعداد این ابزارها در حال افزایش است اما نویسنده تلاش کرده ابزارهای مهم‌تر و  پراستفاده‌تری را معرفی کند که خود از آنها در فرایندها و موقعیت‌های مختلف و در ارائه خدمات به محققان و دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری استفاده کرده است. مهم‌ترین سرفصل‌های کتاب عبارتند از:

• پرامپت‌نویسی یا نحوه تعامل با ابزارهای هوش مصنوعی و پرامپت‌های نمونه
• تحریم و تحریم‌شکن‌ها برای کاهش محدودیت‌های دسترسی به هوش مصنوعی
• اکانت موقت
• ابزارهای معرفی‌کننده هوش مصنوعی
• ابزارهای هوش مصنوعی چندخدمتی در پژوهش
• ابزارهای هوش مصنوعی برای بررسی گرامر و تصحیح زبانی
• شبکه استناد و منابع مرتبط
• ابزارهای هوش مصنوعی برای خلاصه‌سازی
• ابزارهای هوش مصنوعی ترجمه
• انسانی کردن متن‌ها
• افزونه‌های هوش مصنوعی در نرم‌افزار ورد
• ابزارهای هوش مصنوعی برای استناد

 سخنی دیگر با کتابداران و متخصصان اطلاعات

کتابخانه دانشگاهی و کتابداران آن تنها ارائه‌دهنده منابع و پاسخ‌گوی پرسش‌های اطلاعاتی نیست. امروزه پژوهشگران آنها را در کنار خود می‌خواهند؛ نه فقط در پشت میز کتابخانه.

معتقدم کتابداران دانشگاهی بهتر است قدری از مباحث تئوری فاصله بگیرند یا در کنار مباحث تئوری یک گام به میدان واقعی پژوهش نزدیک‌تر شوند؛ جایی که دانشجو و پژوهشگر یک مسئله‌ای واقعی دارد و به کسی نیاز دارد که بتواند در حل مسئله، همراه و راهنمای او باشد.

امروز ابزارهای هوش مصنوعی، شیوه جست‌وجو، بازیابی، ارزیابی و تولید اطلاعات را دگرگون کرده‌اند. اگر ما به‌عنوان کتابدار، این تغییر را فقط تماشا کنیم، ممکن است به‌تدریج از جریان اصلی کارمان و نیازهای پژوهشگران فاصله بگیریم. باید این ابزارها را متناسب با نیاز کاربران‌مان، و در کارهای روزمره‌ای چون ارائه خدمات کتابخانه‌ای تجربه کنیم و در عمل به کار ببریم تا در قلب فرایند پژوهش باشیم.

پیشگام بودن در این عرصه الزاماً به معنای متخصص فناوری بودن نیست. کافی است کنجکاو باشیم، ابزارهای جدید را امتحان کنیم، خطا کنیم، یاد بگیریم و تجربه خود را با پژوهشگران به اشتراک بگذاریم.

باید از خود پرسید آیا فقط درباره سواد اطلاعاتی صحبت می‌کنیم یا خودمان نیز ابزارهای جدید تولید و ارزیابی اطلاعات را تجربه کرده‌ایم؟

آیا فقط به پژوهشگر می‌گوییم چگونه منابع را پیدا کند یا می‌توانیم در کنار او باشیم تا مسیر جست‌وجو و ارزیابی منابع را با ابزارهای هوشمند طراحی کنیم؟

آیا هنوز منتظریم پژوهشگر برای دریافت خدمات به کتابخانه مراجعه کند، یا آماده‌ایم خدمات اطلاعاتی و پژوهشی را وارد فرایند پژوهش او کنیم؟

به نظرم آینده کتابداری دانشگاهی متعلق به کتابدارانی است که این ابزارها را به خدمت واقعی برای پژوهش تبدیل کنند، نه این که فقط درباره هوش مصنوعی و فواید آن می‌گویند و چیزی از خود این فواید و کاربردها به جامعه کتابخانه خود منتقل نمی‌کنند. کتابداران و کتابخانه‌ها در کنار «ارائه اطلاعات» باید «همراه پژوهش و پژوهش‌گر» نیز باشند؛ آنها باید از پرداختن به مباحث صرفا نظری پرهیز کنند و در عمل آن را به خدمات باکبفیت کتابخانه‌ای خود اضافه کنند و پیشگام استفاده درست از این ابزارها در فهرست یا منوی خدمات‌شان به پژوهشگران و سایر مراجعان کتابخانه باشند.

الیته ادعا نمی‌کنم که همه پاسخ‌ها در این زمینه را می‌دانم، اما باور دارم که یادگیری هوش مصنوعی یک مسیر است و کتاب دستیار هوش مصنوعی برای پژوهشگران می‌تواند یکی از پله‌های آن باشد: و البته پله آغاز، یا همان پله نخست نردبانی که رو به بالا و چشم‌اندازهای تازه و جذابی دارد که باید آن پیمود.

ابزارهای هوش مصنوعی به‌سرعت تغییر می‌کنند و ابزارهای و روش‌های جدید می‌آیند. بهترین‌های امروز جای خود را به چیزی بهتر در فردا می‌دهند. اما می‌دانم که باید از همینجا و با همین ابزارها آغاز کنیم. زیرا آینده بهتر در گرو کم و کیف آزمایش امروز ماست!

و همین آزمایش مسئولانه و بهتر انگیزه تلاشم شد برای تدوین این کتاب، و ارتقای کم و کیف آن در آینده! آینده و مسیری که من هم به عنوان نویسنده باید در کنار محققان و دانشجویان بپیمایم! شاید در آینده نسخه الکترونیکی، دسترس‌پذیرتر و کامل‌تر همین اثر را ارائه کنم و حتا بخش‌هایی از آن در وب‌سایت ناشر منتشر شود.   

شاید مهم‌ترین پیام این کتاب همین باشد که برای شروع لازم نیست متخصص هوش مصنوعی باشیم؛ کافی است همیشه گامی به جلو برداریم.