بخشی از پیشگفتار پریسا کاهانی بر کتاب صدای پای کتاب و داستان چهار چشم برای آشنایی خوانندگان با با محتوای کتاب. این کتاب را نشر کتابدار منتشر کرده است.
اول راهنمایی خودم را به یاد دارم که با تشویق دبیر دینی و قرآن متوجه علاقه زیادم به کتاب و نوشتن، و حس خوب آن در زندگی شدم. به نظرم نویسندگی چیزی شبیه سفالگری است؛ با این تفاوت که یک نویسنده، واژهها را به جای گِل صیقل میدهد تا اثری هنری خلق شود؛ همین فرایند خلق و ویرایش آن است که حالم را خوش میسازد و از آن لذت میبرم. نویسنده، همیشه به دنبال واژهای مناسب و زیباتر است تا تصویری گویا از چیزی بسازد که زندگی باشد؛ همچون زندگی من با کتاب و کتابخانه و عزیزانی که با آنها بزرگ شدم؛ از کودکی و تولدم در نیشابور، تا الان که در کتابخانه مرکزی حرم مطهر آقا علی بن موسی الرضا(ع) خدمت میکنم؛ از اردیبهشت 58 تا همه روزها و شبهایی که از سر گذشت. همه این فضاها و زمانها را میتوانید در واژهها و حتی فاصله سفید بینشان ببینید و بخوانید، شاید به این خاطر که حسی آشنا خلق میکند. هر زمان به نوشتن آغاز میکنم، احساسی آشنا این نوید را به من میدهد: کاهانی! آرام و قوی باش! مسیرت را ادامه بده! مخاطب در مقابل تو نشسته و با دقت به حرفهای تو گوش میدهد. و همین انگیزهای میشود تا رؤیاها و خاطرات گذشته را از چینخوردگیهای مغزم بیرون بکشم و در کاغذی جای دهم که مبادا در شلوغی روزگار به باد فراموشی سپرده شود. افرادی که مرا از نزدیک میشناسند، میدانند که عاشق حرفه و مراجعان به کتابخانه هستم؛ به نوعی با کارم زندگی میکنم. به همین خاطر تصمیم گرفتم خاطرات، تجربهها و مشاهداتم در ارتباط با مراجعان به کتابخانه را در قالب داستان، گردآوری کنم. 23 سال است که در کتابخانهها و حوزههای مختلف سازمان علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی شاغلم و خاطرات فراوانی مهمان خانۀ قلب و مغزم هستند. احساس کردم شنیدن این خاطرات، خالی از لطف نیست. علاوه بر آن، مکتوب کردن تجربیات عینی را بخشی از رسالت حرفهای خود برای آیندگان و همکارانم میدانم. این کتاب، محصول سالها مشاهده و تجربیات حرفهای من در کتابخانههای مرکزی و کتابخانههای اقماری (درونشهری مشهد و برونشهری) آستان قدس رضوی است که با حس و خاطرات دیگرم ترکیب شده است. حقیقت این است که زندگی ما اغلب همان چیزی نیست که در گذشته پیشبینیاش میکردیم. به قول بزرگمرد تاریخ هنر جهان، چارلی چاپلین، «شاید زندگی آن جشنی نباشد که آرزویش را داشتی اما حالا که به آن دعوت شدهای، باید با تمام وجودت برقصی». درواقع باید پذیرفت که تغییر بعضی از فصلهای زندگی، از دست من و شما خارج است؛ اما آدمی میتواند با خلق و تغییر مسیرِ برخی از جریانها، قصۀ زندگیاش را طوری لذتبخش سازد که احساس بهتری از حضورش در این دنیا و روزگار داشته باشد؛ کافی است بدانیم در زندگی دنبال چه هستیم!؟ برای چه ارزشهایی اینقدر دست و پا میزنیم!؟ و چه مقولههایی میتواند ما را به آرامش و خوشحالی واقعی نزدیکتر کند!؟ حدس میزنم شما نیز بارها و بارها تجربۀ کلافه شدن، غمگین شدن، ناامیدی و خستگی را داشتهاید؛ با چنین احساسی چه میکنید؟ زانوی غم میگیرید؟ این دست و آن دست میکنید؟ مستأصل میشوید یا دائم از دیگران کمک میگیرید؟ اگر کسی در آن لحظه، دور و برتان نبود چه؟ پیشنهاد میکنم وقتکشی نکنید. تمرکز کنید. توانمندی، مهارت و استعدادهایتان را جستجو کنید و بشناسید، و از آنها برای حل مسائل روزمره کمک بگیرید؛ قبل از اینکه مشکلی عظیم و لاینحل شوند و به روحتان آسیب بزند. اینها شعار نیست! در پانزده سال اخیر، بارها و بارها با برخی از این مفاهیم و کلیدهای طلایی، زندگی کردهام! من دریافتم که یک کتابدارم و کتابدار باقی خواهم ماند؛ برای این رشته ساخته شدهام و هیچ حرفهای چون کتابداری و هیچ کاری چون نوشتن مرا اقناع نمیکند! پی بردم که تنها راه تحقق رؤیاهایم نوشتن است؛ آن هم در بسترحرفۀ مورد علاقهام که در آن جلوهای از خودم را میبینم و با آن زندگی میکنم. پیشنهاد میکنم شما نیز کاشف خود باشید! از همه مهمتر خود واقعیتان باشید. زندگی ارزش صدها بار زمین خوردن و بلند شدن را دارد. به یاد داشته باشید که همۀ ما هنوز نفس میکشیم و این موهبت ارزشمندی است! در این کتاب تلاش کردم خاطراتم به زبان عامیانه و با چاشنی طنز باشد. از زندگیام با کتاب و کتابخانه و ملاقاتهای جالب، دیدنی و شیرینِ مراجعان به کتابخانه گفتم تا مخاطب به این نتیجه برسد که نویسنده با کتاب و مراجعان کتابخانهها همنفس است و صدای پای آنها را میشناسد؛ هر داستان همچون حلقههای یک زنجیر به دنیای کتاب و مطالعه، وصل است. در واقع، نگارش این اثر یک فرایند هدفمند در راستای ترسیم و تعریف جایگاه درست کتاب و کتابداری، و نقش کتابدار در جامعۀ کنونی و در کشورمان ایران است. بیشتر این خاطرات، رنگ و بو و نشانی از آستان متبرک و مقدس آقا علی بن موسی الرضا را دارد. بخشی از پیشگفتار پریسا کاهانی بر کتاب صدای پای کتاب
چهار چشم
این متن با احترام فراوان تقدیم میشود به: تمام آدمهایی که با عینک خوشبینی و با انرژی مثبت به دنیای پیرامونشان نگاه میکنند. مادرم عمۀ مهربانی به نام کلثوم داشت. یادش به خیر! برای خودش شیرزنی تمامعیار بود. تقریباً همۀ فامیل او را دوست داشتند. حیف که در آینده و تقدیرش، مادر بودن حک نشده بود اما تا دلت بخواهد فرزندان و نوادگان برادرشوهرش را دوست میداشت. آنها در خانۀ او برو بیایی داشتند و به نوعی طایفۀ شوهر را تر و خشک میکرد. رختچرک آنها را میشست و پخت و پز میکرد برایشان. خورش بهآلویی میپخت که نگو و نپرس. همینقدر بگویمکه غفلتی کوچک باعث میشد انگشتانت را نیز به همراه لقمههای خوشمزهاش ببلعی! عمه کلثوم قلب رئوفی داشت و همه به او کلثوم خاله میگفتند. چند سال قبل، عمرش را داد به شما، خدایش بیامرزد! پیامبر اکرم میفرماید: یکی از صور تکریم و تعظیم ذات اقدس الهی، احترام و بزرگداشت سالخوردگان است. این عمه خانم قصۀ ما عادتهای بسیار قشنگی هم داشت؛ یکی از بهترین آنها این بود که همیشه از کیسۀ بافتنیِ لیفمانندِ رنگارنگی که زیر پیراهنهای گلدارش به گردن آویزان داشت، سکههای پنج تومانی زرد رنگی درمیآورد و به من و برادرهایم تحفه میداد. ما نیز لبخندزنان برای ادای احترام او را میبوسیدیم. کلی احساس بزرگی میکرد. ولی امان ازعادتهای بد عمه جان؛ هر وقت میخواست فرزند عینکی یکی از اقوام را صدا بزند، میگفت: چهارچشم حاج ابراهیم یا چهارچشم دایی حسن. عمه جان کلثوم بیغرضانه آدمهای عینکی را چهارچشم صدا میزد؛ فارغ از این که ممکن است دیگران تکیهکلامهایش را تکرار کنند و چهارچشم بودن، کنیهای ماندگار برای نوادگان حاج ابراهیم و سایرین شود. همه حمال عیب خویشتنیم طعنه بر عیب دیگران چه زنیم لوطی تو برو لقمه خود گاز بزن پشت سر مردمان، تو کم ساز بزن مادرم، و خواهر بزرگترم مژگان، بارها سعی میکردند او را توجیه کنند که عمه جان! زمانه عوض شده. قدیمیها به عینکیها چهارچشم میگفتند، چون امکانات پزشکی و آگاهی مردم محدود بود. مردم بیبضاعت قادر نبودند بچههای بیمارشان را به چشمپزشکی ببرند و اغلب، دارو و درمان خانگی داشتند. نور به قبرش ببارد! اما گوشش به این حرفها بدهکار نبود. اگر عمه خانوم قصۀ ما زنده بود و میفهمید که مردمان این زمانه جراحی پیآرکی و عملهای زیبایی دیگر میکنند و اکثر چهرهها مثل هم شده است، بیشک، لالۀ گوشش را با انگشتِ دست میفشرد و با همان لهجۀ دوستداشتنی میگفت: خدایا توبه! در ادوار مختلف، ظاهر عینکها نسبت به عینکهای قدیمی بسیار متفاوت شده و دائم نیز تغییر میکند. میتوان گفت شکل و شمایل عینکها تحت تأثیر مد و پوشش بازیگران هالیوودی و اروپایی است. گاهی آنقدر قاب عینکها بزرگ میشود که وقتی دستههای عینک راروی گوشهایت میگذاری، با وجود بینی حجیم و پنج گونهات، مثل یک نقطه در وسط صورت نمایان میشود. گاهی نیز وزن عینکها آنقدر سبک میشود که دچار خطای لامسه میشوی! شاید حضورش را حس نکنی و بپرسی: ببخشید! کسی عینک مرا ندیده؟ اما باید این باور را پذیرفت که ظاهر عینکها، اکسسوریها و زیورآلات، همچون نحوۀ پوشاک، به آدمها تشخص و جلوۀ خاصی میبخشد. یادم میآید در مدرسه راهنماییام یک معلم دینی داشتیم که عینک تهاستکانی ضخیمی داشت. چشمان او از پشت قاب عینکش بسیار ریز دیده میشد. روزی به بغلدستیام با شیطنت گفتم: فکر میکنم خانم معلم، همیشه سوزن مخصوص چشم در کیفش دارد تا هر وقت پلکهایش بسته شوند آنها را باز کند. یک روز خانم محرابیان، معلم دینیمان، مرا به جلوی میزش فراخواند تا برگۀ امتحانیام را تصحیح کند. من در مقابل میزش ایستادم و تا صورت او فاصلهای نداشتم. این بود که مصمم شدم همچون فیلسوفان، عمیق به چشمان او زل بزنم تا راز چشمهای ساموراییاش را کشف کنم. متوجه سنگینی نگاهم شد اما همانجا چشمان من به حقیقتی انکارناپذیر گشوده شد. اعتراف میکنم که چشمان خانم محرابیان کوچک و ریز نبود. بعد از آن ماجرا و خیالهای واهی، یک شب خانم محرابیان، سرزده به خوابم سرکی زد. انگار جهان آخرت شده بود و خانم محرابیان قیامتی بزرگ برایم برپا کرده بود! همۀ آدمها برای حساب و کتاب در محضر خدا جمع شده بودند. این بود که من ندامتوار به دنبال معلمم میگشتم تا به خاطر قضاوتهای عجولانهام از وی حلالیت بگیرم. ولی او مدام از دست من میگریخت. جمعه شبها همیشه در خانۀ ما جلسۀ قرآن برقرار بود. چه خوش است صوت قرآن ز تو دلربا شنیدن به رخت نظاره کردن سخن خدا شنیدن مادرم برای آنکه دقت و مهارت خواندنش را به خالهخانباجیهای همسایهاش نشان دهد، عینک قهوهای مطالعۀ پدرم را یواشکی از کیفش در میآورد و به چشمانش میزد. او همیشه عادت داشت از بالای عینک به دیگران نگاه کند. وای! چقدر این حالتِ بانمکِ مادرم را دوست داشتم! چند سالی میشد که عینکهای شیشۀ فشرده رایج بود؛ آن عینکها که دارای قاب نصفه و نیمهای بودند، وزن زیادی نداشتند و اصلاً حضور عینکها را روی بینی محترمت احساس نمیکردی و ویژگیِ سبک بودن، گاهی اسباب دردسر میشد! شما که غریبه نیستید، از خدا پنهان نیست، از شما هم پنهان نباشد که نویسندۀ این متن هم، کاهانی کتابدار را میگویم، از شمار عینکیهاست و اتفاقاً مثل خیلیها، از همین عینکهای سبک با شیشههای فشرده استفاده میکند. یک روز اتفاق بسیار نادری برایم رخ داد. شیشۀ عینکم از قابش جدا شد و من این مسئله را به باد فراموشی سپردم. چند روز بعد، نزدیک ظهر بود و ماه، ماه روزه؛ هوا نه به گرمی امسال ولی دست کمی از آن نداشت. مثل هر روز سراغ عینکم در کشوی بوفۀ خانهام رفتم. آن را به چشمانم زدم تا راهی کار شوم. ایستگاه اتوبوس مثل همیشه شلوغ بود. دقایقی در ایستگاه ماندم و منتظر اتوبوس شمارۀ هشتاد و چهار شدم. بالاخره اتوبوس زرد رنگی در ایستگاه ایستاد . با بیحالی از پلههای اتوبوس بالا رفتم و روی صندلی اول نشستم. اما خوشحالیام زیاد ماندگار نبود؛ چرا که در ایستگاه بعد، خانم سالمندی سوار شد و ایستاده در اول راهرو به چشمانم خیره بود. ترجمۀ حرکت ایشان، به زبان مؤدبانه و محاوره یعنی خانوم جوان! مگر نمیبینی! بلند شو تا روی صندلیات بنشینم! با خودم گفتم مصلحت است که قبل از متهمشدنم به بیادبی و بینزاکتی، خیلی شیک، مجلسی و با احترام فراوان از این مشاجرۀ چشم در چشم، سر باز زنم و جایگاهم را با عشق و احترام به حاج خانم تقدیم کنم. حاج خانم هم استقبال کرد و به سرعت نشست. من خسته و تشنهلب در راهرو اتوبوس ایستادم و میله کمکی بالای سرم را گرفتم تا مقهور سرعت بالای آقای راننده نشوم که هر چند وقت با ترمزهای عجیب و غریبش، مسافران را غافلگیر میکرد. چند لحظه بعد در میان ازدحام فراوان، من و خانمهای همجوار کمک کردیم و پسر بچهای سهچهار ساله را از سر اتوبوس به ته آن دست به دست کردیم تا به مادرش برسد؛ یک صحنۀ دوستداشتنی! پس از این اقدامِ جهادی، چادر و مقنعهام را مرتب کردم؛ خیلی نامنظم شده بود. جالبتر اینکه خانومی که مدام هل میداد، میگفت هوله ندین! برین عَقِب! خانومها عَقِب! او به سختی در صندلی انتهای اتوبوس مستقر شد و شروع کرد به صحبت کردن با خانمهای بغلدستیاش؛ از همان حرفهای همیشگی! همه چی گران شده و برای جهاز دخترش مشکل دارد. خدایا! پروردگارا! یعنی این حاج خانوم میخواهد تا ایستگاه آخر سخنرانی کند! یقین داشتم که خدا به هر بشری توانایی و استعدادی شگرف میبخشد، آن حاج خانم مسافر ته اتوبوس، با آن ساختار فک و دهان اعجابانگیزش، هر چه بود توجه همه مسافران اتوبوس را جلب کرده بود و همه محو توانمندیهای او در حرف زدن شده بودند. جای شما خالی! بی کمالیهای انسان از سخن پیدا شود پسته بیمغز چون لب واکند رسوا شود صدای آن مسافر سخنگوی ته اتوبوس، در کل راهرو پیچیده بود و مسافرانِ روزهدار، رمقِ کوچکترین اعتراضی را نداشتند. دیگر طاقتم تمام شد! من که معمولاً شخصیتی ناصح دارم سرم را به سمتش چرخاندم و با صدایی غرا گفتم: خانم! خانومی! حاج خانوم! اتوبوس وسیلۀ نقلیۀ عمومی است! چرا رعایت نمیکنید! انگلیسیها حرف جالبی دارند. میگویند قبل از اینکه از کسی انتقاد کنی با کفشهای او یک مایل راه برو و خودت را جای او بگذار. آنجا بود که بالاخره خانم مذکور فرصت کوتاهی یافت تا نگاه معناداری به من کند. ولی با بیخیالی و خونسردی هرچه تمامتر، مسافران را مستفیض کرد با فصل دوم سخنرانیاش! برای ثانیههایی کاملاً حس کردم من نیز چون آن حاج خانم، محور تمام نگاههای مسافران شدهام. پسر بچهای شیطان که در بخش آقایان کنار پدرش نشسته بود، صورتش را به سمت صندلیهای بانوان تغییر مسیر داد. به من خیره شد و هی میخندید و با پدرش درِ گوشی نجوا میکرد. اعتنایی به او نداشتم. خستهتر از این حرفها بودم که بخواهم آن کودک بیادب را متنبه سازم! لحظۀ بعد با خودم گفتم: چیکار داری بندۀ خدا را! شاید سکوت، ایرادِ ما کتابدارهاست. بیخود نیست هر وقت در رسانهها حرفه ما معرفی میشود، هیسکنان انگشت سبابهمان را جلوی دهانمان گرفتهایم! یعنی ما کتابدارها هیچ توانمندی و هنر دیگری نداریم؟ برای آنکه در میان آن جماعت ضایع نشوم، گوشی تلفن همراهم را از جیب مانتو درآوردم و تلفنی به همکارم گفتم که در ترافیک خیابان گیر کرده و کمی دیرتر به کتابخانه میرسم. وقتی به ایستگاه پنجراه نزدیک شدم، کمی آرام گرفتم، چرا که پایان اصطکاکهای آن اتوبوس فرا رسیده بود. به حاج خانم ته اتوبوس نگاه معناداری کردم، به گمانم، لبهایش از شدت پرحرفی ترک برداشته بود! کاملاً معلوم بود، ولی هنوز شب دراز بود و قلندر بیدار! قدمهای سریعتری برداشتم و دوان دوان به سر کارم رفتم. آن روز، آقای عشاق، نگهبان درِ خروجی کتابخانه بود؛ مردی فوقالعاده مؤدب و مبادی آداب. من همیشه به او سلام میکردم ولی به خاطر ماه مبارک رمضان، جلوی نگهبانی کتابخانه توقف طولانیتری کردم و با آرامش تمام گفتم: سلام آقای عشاق! خسته نباشید! طاعات و عبادات شما قبول حق، و به قول پدرم متعلّقین و وابستهها همگی خوبند!؟ سلام ما را خدمت ایشان برسانید! ولی او متعجب و سرد، بر خلاف همیشه، از پشت شیشۀ نگهبانی سلام نصف و نیمهای داد. من نیز با واکنش متفاوت اوسریعاً خودم را جمع و جورکردم، الباقی سخنانم را حذف و از او خداحافظیکردم و به طرف درِ ورودی ساختمان کتابخانه آیتالله حاج شیخ هاشم قزوینی حرکت کردم. در حالی که استوار و راستقامتتر از قبل راه میرفتم، وارد کتابخانه شدم. به چپ و راست در ورودی نگاهی کردم تا ببینم چه خبر است؟ همکارم خانم عدلی را پشت میز مراقبت و اطلاعرسانی دیدم. تا خواستم سلامی بکنم، او مجال احوالپرسی را از من گرفت. مقنعهاش را جلوی دهانش گرفته بود و ناگهان مثل بمب منفجر شد! حالا نخند کی بخند! به خودم و چادرم نگاهی کردم، گفتم نکند کلاغها و کفترهای محلهمان معرفت را تمام و چادرم را نقاشی کرده باشند! ولی نه! خدا را شکر آنان بامرامتر از این حرفها بودند. همکارم همچنان میخندید و من محو تماشای خندههایش بودمکهخدایا چه شده؟ تا به حال خانم عدلی را این طور ندیده بودم! آخر چه اتفاقی افتاده؟ یکی نیست به من بگوید!؟ خانم عدلی سرانجام با حرکات دستش به من فهماند که باید هرچه زودتر به اتاق آمادهسازی کتابخانه بروم و مدام میگفت، آینه! آینه! کاهانی آینه! با سرعت به اتاق آمادهسازی کتابخانه رفتم تا ببینم چه خبر شده. چشمم به انبوه کتابهای جدید افتاد که تازه رسیده بود و باید توسط ما کتابداران آماده میشد اما مطمئناً خندههای بیوقفۀ همکارم از حجم بالای کار کتابخانه نبود! چرخی زدم و جلوی آینۀ جنب در اتاق ایستادم. یکدفعه ماتم برد و بیاراده، کیف دوشیام از سر شانهام نقش زمین شد. اما نه، چه میبینم؟! تصویر بانویی خسته را دیدم با عینکی بر چشم که فقط یک شیشه داشت! چند دقیقه انگار دنیا قدرت تکلم را از منگرفته بود. همۀ آدمهایآن روز جلوی نظرم آمدند. ناگهان با دیدن دوبارۀ صورتم در آینه، چهرۀ سرباز ویتنامی فیلمهای مستند برایم تداعی شد که در جنگ به خاطر عسر و حرج، عینکِ یک دستهاش را با کشِ جیر مانندی به گوشش آویزان کرده است. حقیقت ندارد! نه! من نمیخواهم آن سرباز ویتنامی باشم. من یک کتابدار ایرانی هستم و خواهم ماند. خدایا! بارالها! این چه تقدیر مضحکی بود که برایم رقم زدی! این تاوان کدام گناه نکردۀ بندۀ توست! حالا میفهمیدم چرا آن جمعیت اتوبوس به من خیره نگاه میکردند! صحبت در گوشی آن پسرک نوجوان با پدرش! از همه بدتر و خفّتبارتر، سخنرانی بلندبالای من، آن هم با عینک تکشیشه برای مسافران روزهدار و خستۀ اتوبوس شرکت واحد. مطمئن بودم بیچارهها نای خندیدن نداشتند، لابد میخندیدند. خیلی گیج شده بودم؛ یعنی دوست و آشنایی در این شهر بزرگ نبود که بگوید: این چه ظاهر مضحکی است بانوی کتابدار! مثلاً الگوی فرهنگی جامعهای!؟ این چه شمایل تمسخرآمیزی است!؟ کاش آن خانم پرحرف ته اتوبوس به اندازه یک جمله برایم وقت میگذاشت و میگفت: خانم عزیز! شیشه عینکتان کو؟آنقدر غمگین شده بودم که نگو! ولی لحظاتی بعد با خندههای همکارانم، من نیز شاد شدم. همه میگفتند: همکار جان! خدا امواتت را بیامرزد که بعد مدتها ما را خنداندی! بعدها فهمیدم که همگی، این ماجرا را با پیازداغ فراوان برای قوم و خویشهایشان تعریف کرده بودند! تا آنجا که همکارانم در دورهمی اخیر، مرا به اشارۀ انگشت به آدمهایی نشان میدادند که نمیشناختمشان! با تبسم مرا معرفی میکردند و میگفتند: ایشان همان خانم کاهانی هستند که تعریفش را کرده بودم! آن غریبههای تازهآشنا ریسه میرفتند و دوباره خنده و شادی مهمان لبان همۀ آن جمع میشد. اکنون چند سالی از این ماجرا و عینک یک شیشۀ من گذشته است. گمان میکنم این قصه به گوش شما هم رسیده باشد! پیامبر اکرم میفرماید: هر کس مؤمنی را خوشحال کند، مرا خوشحال و مسرور کرده و هر کس مرا خرسند سازد، خدا را خوشحال کرده است.پدیدآوران این مطلب
دیدگاهها (۱)
برای نوشتن دیدگاه وارد شوید.
9121883581۱۴۰۵/۰۸/۲۸
مجموعه خاطرات نویسنده، عمدتا در ارتباط با کتاب و کتابخانه و در ترکیب با احساسات درونیاش و با مایه طنز. مطالعه ان را بخصوص به علاقمندان کتاب و کتابخانه توصیه میکنم.






