زندگی و خاطرات

سرگذشت نخستین انجمن کتابداران ایران (1345 – 1359): انجمن‌های علمی و حرفه‌ای: جایگاه و کارکردها (۱)

فاطمه زارع۲۰ دقیقه

به‌روزرسانی:

سرگذشت نخستین انجمن کتابداران ایران (1345 – 1359): انجمن‌های علمی و حرفه‌ای: جایگاه و کارکردها (۱)
در این مقاله
سنجش و ارزیابی عملکرد نخستین انجمن کتابداری ایران از سال 1345 تا 1360 با توجه به بافت اجتماعی ایران با تاکید بر این پرسش انجام شد که «انجمن در چه فضای اجتماعی‌ای شکل گرفت، رشد کرد و منحل شد؟» این نوشته بخشی از کتابی است با عنوان «نگاهی به پشت سر: سرگذشت نخستین انجمن کتابداران ایران (1345 – 1359)» از فاطمه زارع و برگرفته از پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد وی در گروه کتابداری دانشگاه اصفهان که راهنمایی آن را دکتر ابراهیم اقشار زنجانی به عهده داشت.  پیشگفتار آنچه در برابر دارید برگرفته از پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد نویسنده در گروه کتابداری دانشگاه اصفهان است که راهنمائی آن را من به عهده داشته‌ام. اما اگر در آن مزیتی وجود داشته باشد مرهون هوشمندی و جدیّت نویسندۀ آن است که به گفتۀ استاد مشاور او، دکتر مرتضی نورانی استاد تاریخ در دانشگاه اصفهان، نمونه موفقی در بهره‌گیری از تکنیک تاریخ شفاهی است. اگر بپذیریم که ما آدمیان محصول تاریخیم و تاریخ را نیز می‌سازیم، بناچار باید بپذیریم که نگاه به گذشته، و تلاش برای شکل دادن فهمی، هر چند نسبی، از آن بسیار بهتر از نداشتن چنین فهمی است؛ زیرا چنین فهمی می‌تواند بصیرت‌افزا باشد و لااقل به ما هشدار دهد که از تکرار عین خطاهای گذشتگان بپرهیزیم. رشته و حرفۀ کتابداری در این کشور بخشی از هویت ما دانش‌آموختگان و حرفه‌مندان آن است. در طی نیم قرنی که از معرفی جدی کتابداری مدرن در ایران می‌گذرد، این حرفه تحول‌هایی به خود دیده و فراز و فرود‌هائی از سر گذرانده است که یکی از ماجرائی‌ترین آنها تعطیل شدن نخستین انجمن کتابداران ایران است. اهمیت پرداختن به تاریخ حرفه‌ها در نزد جوامع دارای پیشینۀ طولانی‌تر و غنی‌تر امری شناخته شده است. تاریخ کتابخانه‌ها و کتابداری، به ویژه تاریخ اخیر آنها، بسیار مورد توجه بوده است و دانشورانی زندگی دانشگاهی خود را صرف فهمیدن و فهماندن میراثی کرده‌اند که بلاواسطه به آنها رسیده است . اما توجه به پیدایش و تحول کتابخانه‌ها و کتابداری نوین در ایران، تا آخرین سال‌های قرنی که در آن هستیم جائی در ده‌ها گروه آموزش کتابداری این کشور ندارد. پایان‌نامه‌ای که گزارش حاضر از آن استخراج شده است از انگشت شمار پایان‌نامه‌هائی است که در دو سه دهه گذشته به جنبۀ کوچکی از تاریخ کتابداری نوین ایران پرداخته است. طرفه آنکه در انجام همین پژوهش مختصر، به کار دانشجو و استاد راهنمای او با بی‌باوری و سوءظن نگریسته شد! اما داستان ظهور و سقوط تنها دو فصل چهارم و پنجم این کتاب کوچک را تشکیل می‌دهد. در فصل دوم با نگاه جامعه‌شناسان به چیستی و کارکرد انجمن‌های علمی در مقام بخشی از جامعۀ مدنی پرداخته شده است. فصل سوم نیز بستر اقتصادی و سیاسی مؤثر در پیدایش و دوام نخستین انجمن کتابداران ایران را بررسیده است. امیدوارم آشنائی و مطالعۀ این اثر موجب شود توجه و علاقۀ آموزش‌دهندگان و دانشجویان در گروه‌های کتابداری و اطلاع رسانی به انجام پژوهش‌های باز نوع دیگر جلب شود و از علم‌زدگی و بلکه شبه‌علم‌‌زدگی اندکی فاصله گیرند. ابراهیم افشار مقدمه انجمن کتابداران ایران (اَکتا) در سال 1344 با هدف پیشرفت حرفۀ کتابداری در ایران شکل گرفت، اما تنها پانزده سال دوام آورد و در سال 1360 بدون اعلام رسمی منحل شد. نزدیک به بیست سال طول کشید تا دوباره انجمنی برای کتابداری، این بار با نام "انجمن علمی کتابداری و اطلاع رسانی" دوباره پابگیرد. دلسردی اهل حرفه ناشی از انحلال انجمنی که اهداف فرهنگی و اجتماعی داشت و با عضویت داوطلبانۀ علاقه‌مندان شکل گرفته بود، موجب شد کتابداران ایران پس از انحلال آن تا دو دهه از داشتن انجمن محروم بمانند. در حالی که اکتا تنها سازمان قانونی غیردولتی حامی کتابداران در ایران بود و می‌توانست در آن دو دهه پر التهاب کارکرد داشته باشد. هدف این تحقیق آن بوده است که عملکرد نخستین انجمن از سال 1345 تا 1360 در متن فضای اجتماعی ایران در آن سال‌ها سنجیده شود و در نهایت به این سئوال پاسخ داده شود که انجمن در چه فضای اجتماعی‌ای شکل گرفت، رشد کرد و منحل شد؟ بررسی عوامل انحلال انجمن کتابداران ایران می‌تواند به کتابداران کمک کند تا بدانند در سال 1360 چه شرایطی بر انجمن حاکم بود که آن را به تعطیلی کشاند؛ و مهم‌تر آنکه بدانند در شرایط مشابه چگونه باید عمل کنند تا تشکل‌های حرفه‌ای از کار نیفتند. این درس تاریخ می‌تواند برای ما در پیش‌برد منافع حرفه‌ای و اجتماعی‌ مفید باشد؛ کاری که به صورت ضمنی از هر پژوهش تاریخی انتظار می رود. در این مختصر کوشیده‌ام پیش از پرداختن به کارنامه اکتا، نخست اوضاع و احوال سیاسی، اقتصادی، و اجتماعی دورانی را بازنمایم که اکتا در آن شکل گرفت. سپس عملکرد اکتا را در سال‌های حیاتش (سال‌های 1345- 1359) مرور کنم. این دو بخش در واقع در خدمت فصل چهارم هستند که به شناسائی عوامل انحلال اکتا و تحلیل چرائی آن می‌پردازد. پیش از اینها اما فصلی به چیستی و نقش انجمن های حرفه‌ای در جوامع مدرن اختصاص یافته است تا خوانندگان فصل های بعدی را یا نگاهی جامعه شناختی دنبال کنند. در بارۀ تاریخ نخستین انجمن کتابداران ایران (اکتا)، ظاهرا تنها در بخشی از پایان نامه دوره دکترای زهیر حیاتی، در موضوع تاریخ آموزش کتابداری در ایران، اطلاعاتی موجود است (Hayati, 1996). او نیز با استفاده از اسناد و مصاحبه، توصیفی از انجمن کتابداران ایران گردآورده است. تحقیق در باب انجمن‌های حرفه‌ای کتابداری در خارج از ایران در انجمن کتابخانه‌های پزشکی آمریکا انجام شده است. انجمن کتابخانه‌های پزشکی آمریکا (MLA) در سال 1977 تأسیس شده است. این انجمن در سال 2007 یعنی در سی امین سالگرد تأسیس انجمن، به پژوهشی در مورد تاریخ سی ساله این انجمن پرداخته است. این تحقیق در قالب یک پروژه تحقیق کیفی با استفاده از روش پژوهش تاریخ شفاهی به انجام رسیده است. عنوان این پژوهش "تاریخ شفاهی انجمن کتابخانه‌های پزشکی آمریکا: صدای گذشته" (The Medical Library Association, Oral History Project: Voices of the Past) ) است. گزارش حاضر نیز حاصل پژوهش در گوشه‌ای از تاریخ کتابداری معاصر ما است. چنانکه مرسوم پژوهش‌های تاریخی است، داده‌های اولیه آن از اسناد و مدارک ردیف اول مربوط به اکتا در سال‌های 1344 تا 1360 گرداوری شده است. اینها از انتشارات انجمن و پایان نامه دکتری زهیر حیاتی استخراج شده است. اطلاعات پایه در مورد انجمن و شیوه‌های کار و فرایندهای سازمانی آن را از همین منابع درآورده‌ام. اما این مصاحبه‌های متعدد بازیگران اصلی انجمن طی سال‌های فعالیت آن در مراحل شکل گیری، رونق، و انحلال آبوده است که تحول‌ها و سبب‌های نانوشته را مستند می‌کند و در برابر خواننده می‌گستراند. بازیگرانی که با آنان مصاحبه کردم را از راه بررسی اسناد و مدارک فوق شناسایی کردم. این روایت از زبان گردانندگان انجمن در آن دوران است و زوایای تاریخ انجمنی مدنی را روشن‌ می‌کند که با اهداف حرفه‌ای شکل گرفته بود اما با یک تغییر سیاسی، که از قضا در پی گسترش دموکراسی و آزادی‌های مدنی بود، منحل شد. گردآوری داده‌های تاریخی از بازیگران را تاریخ شفاهی می‌خوانند. تاریخ شفاهی یکی از شیوه‌های پژوهش در تاریخ است که به شرح و شناسایی وقایع، رویدادها و حوادث تاریخی بر‌اساس دیدگاه‌ها، شنیده‌ها و عملکرد شاهدان، ناظران و فعالان می‌پردازد. این شیوه‌ای جدید در مطالعه تاریخ معاصر است. انجمن‌های علمی و حرفه‌ای: جایگاه و کارکردها انجمن‌ حرفه‌ای یک نوع تشکل مدنی است. انجمن‌های مدنی کارکردهای مختلف دارند. فعالیت‌های آنها می‌تواند در میدان‌های مختلف اجرایی، مشاوره‌ای و یا فعالیت‌های علمی باشد. این انجمن‌ها از پدیده‌های تجدد (مدرنیته)‌اند. صاحب‌نظران چهار ویژگی‌ برای آن‌ها برمی‌شمارند که آنها را از دیگر نهادهای اجتماعی نظیرخانواده، که به طور سنتی در تمام جوامع وجود دارند متمایز می‌سازد: 1. استقلال از دولت : استقلال به معنای مقابله یا عناد با دولت نیست، برعکس با تأسیس این انجمن‌ها برخی از وظایف دولت به آن‌ها واگذار و از حجم دولت کاسته می‌شود و بسیاری از تصمیم‌گیری‌ها به متخصصان رشته‌های مختلف سپرده می‌شود 2. عضویت داوطلبانه: افراد با میل خود و براساس منافع و علایق خود به انجمن‌های مدنی می‌پیوندند. به عبارت دیگر انجمن‌های مدنی به صورت خودجوش بوجود می‌آیند 3. قانون‌مداری: افراد در جامعۀ مدنی در سازمان‌هایی گردهم می‌آیند که صرفاً بر اساس قرارداد هویت پیدا می‌کنند. در واقع این سازمان‌ها برای تداوم، به شدت به قانون وابسته‌اند و خود به جزئی از عناصر بسط رعایت و حاکمیت قانون در کل جامعه بدل می‌شوند 4. اهداف عام المنفعه: هدف از تشکیل این سازمانها سود شخصی اعضا نیست. این سازمان‌ها اغلب اهداف انسان دوستانه، فرهنگی و اجتماعی دارند که با مسئولیت پذیری اعضا تکوین می‌یابد (محمدی، 1378: 28؛ موسی‌زاده، 1386: 20). در ایران نهادهای غیر‌دولتی با تبدیل نظام حکومتی به مشروطه (1285/1906) پدیدار شدند. آشنایی ایرانیان با غرب و توجه روشنفکران ایرانی به تجدد در قرن 19 سبب توجه آنها به این نهادها شد. استقرار مشروطیت در ایران و تدوین قانون اساسی تشکیل و فعالیت این نهادها را قانونی کرد. اما تاریخ نشان می‌‌دهد که فعالیت این نهادها همواره در ایران با مشکل مواجه بوده است (مسعودنیا، 1384: 10). صاحب‌نظران معتقدند که سازمان‌های غیر‌دولتی در کشورهای توسعه نیافته در نزد بسیاری از مردم کالایی وارداتی تلقی می‌شود حکومت‌های غیر‌دموکراتیک به آنها بدگمانند و به چشم رقیبی برای قدرت بدون معارض خود‌ به آنها می‌نگرند از این رو خصمانه با آنها برخورد با آنها اغلب سیاسی است. این برخوردها موجب دلسردی جامعه‌های علمی و حرفه‌ای می‌شود. سکون یا کم‌تحرکی جوامع علمی و حرفه‌ای نیز کشور را از داشتن هسته‌های فعال مردمی محروم می‌سازد (امین منصور، 1380: 6). حذف نهادهای مدنی باعث شکل‌گیری بدبینی و سوءظن در بین افراد جامعه و شکل‌گیری گروه‌های غیر‌رسمی و زیرزمینی و تقویت روحیه پرخاشگری می‌شود (زارع کهن، 1386: 4). محمدی در مورد پژوهش در باب انجمن‌های صنفی می‌نویسد:" بررسی سیر تحول هر یک از تشکل‌های صنفی و حرفه‌ای در ایران خود یک مجموعه طرح تحقیقاتی است که اکثر خانه‌های جداول آن خالی است" (محمدی، 1380: 120). با این حال هنوز تحقیقات زیادی در مورد دلایل اجتماعی سستی این نهادها در ایران انجام نگرفته است و دلایل انحلال زود هنگام آنها پس از شکل گیری همچنان ناگفته باقی مانده است. تأمل در علل پیدایش، ضعف و انحلال انجمن‌ها لاجرم به مباحث نظری در باب تعریف و کارکرد جامعۀ مدنی و سازمان‌های مدنی می‌انجامد. از این رو در اینجا به اختصار به توصیف جامعۀ مدنی می‌پردازیم.

جامعۀ مدنی چیست؟

برخی جامعۀ مدنی را به معنای قلمرو یا عرصۀ عمومی گرفته‌اند. برخی نیز آن را چارچوبی برای اداره جامعه و یا توسعه سیاسی می‌دانند. غنی نژاد، صاحب نظر اقتصادی، معتقد است در بارۀ جامعۀ مدنی در ایران آنچه اغلب به آن توجه می شود آثار و تبعات جامعۀ مدنی است، نه منشا و بنیاد آن. مفهوم جامعۀ مدنی (و واقعیت آن) تنها در چارچوب یک نظام فکری (وضعیت تاریخی) معین قابل طرح و درک است (غنی نژاد، 1382: 42). جامعۀ مدنی جامعه‌ای است که در آن تشکل‌های مستقل از دولت (مستقل در نحوه شکل‌گیری، اداره، و سازوکار تصمیم‌گیری) بیانگر و مدافع منافع و خواسته‌های اقشار گوناگون هستند (محمدی، 1378: 348). معنای اولیۀ «جامعۀ مدنی» آن را در تقابل با "وضعیت طبیعی" می‌بیند. طبق این مفهوم، ابنای بشر از وضعیت طبیعی فاصله می‌گیرند و روابط خود را بر مبنای خرد و قانون نظم می‌بخشند. در اینجا «جامعۀ مدنی» همان معنای تمدن و مدنیت را به ذهن متبادر می‌سازد (نادمی، 1384: 10). این تعریف برپایه این فرض است که انسان با زندگی جمعی سازگار است نه زندگی انفرادی. جان لاک فیلسوف معتقد است کوشش منطقی انسان در راه رسیدن به شادکامی فردی به همکاری و پشتیبانی افراد جامعه با یکدیگر می‌انجامد (پیرنظر، 1379: 23). در معنای دوم جامعۀ مدنی در برابر جامعه سیاسی یا دولت قرار می‌گیرد. در اینجا جامعه مدنی از جایی آغاز می‌شود که دولت پایان می‌گیرد و تا آغاز حوزه خصوصی ادامه می‌یابد. به عبارت دیگر "هر آنچه خارج از حوزه شمول دولت و قلمرو خصوصی قرار گیرد قلمرو جامعۀ مدنی است. از این رو هر چه قلمرو دولت محدودتر شود، حوزه جامعه مدنی گسترده‌تر خواهد شد و بالعکس" (نادمی، 1384: 12). در ادبیات سیاسی معاصر جامعه مدنی بیشتر به این معناست. معنای سوم‌ جامعۀ مدنی در برابر مفهوم «جامعۀ توده‌وار» قرار دارد. این تعریف جدید‌تر است. پس از شکل‌گیری جوامع شهری و مدنیت (معنای اول جامعۀ مدنی) و بعد از حضور مردم در حوزۀ عمومی (معنای دوم جامعۀ مدنی) خطر پیدایش جامعه توده وار نگرانی برای آفرین می‌شود. در آن تشکل‌های مدنی و دموکراتیک بسیار ضعیف و یا ناموجودند (نادمی، 1384) در این جوامع دولت یکه تاز می‌شود. حتی نظام‌های دارای ساختار دموکراتیک، بدون جامعۀ مدنی جامعه در معرض خطر تبدیل شدن به جامعۀ توده‌وار قرار می‌گیرند: در جامعۀ توده‌وار همگونگی از فرقه، طبقه و گروه در جامعۀ سنتی یا مدرن به توده انتقال می‌یابد. این همگونگی و همشکلی مانع از هر گونه فعالیتی است که نیازمند تقسیم کار و تمایز یابی است... فرد در جامعۀ توده وار بی‌شکلی اختیار می‌کند و به جمع بی‌شکل‌ها می‌پیوندد، چون گروه‌ها و تشکل‌های مستقلی که او بتواند بر آنها تکیه کند وجود ندارد. در جامعۀ توده‌وار انسانها همرنگ و همشکل هستند و مفهوم تعلق خاطر به یک گروه و عضویت در یک تشکل از میان می‌رود (محمدی، 1378: 45). بنابراین خطر پیدایش جامعۀ توده وار همیشه پس از شروع روند دموکراسی در نبود نهادهای قوی دموکراتیک یا وجود نهادهای لرزان مدنی احساس می‌شود (نادمی، 1384 : 12).

کارکردهای نهادهای مدنی

شهرهای امروزی نهادهای گوناگونی در دل خود جای‌ داده‌اند: بنیادهای اقتصادی (بانک، ‌بیمه، بورس، ‌بازار) فرهنگی (کتابخانه، موزه، سالن اجتماعات، دانشگاه، مراکز تحقیقاتی و انتشاراتی) بهداشتی درمانی مثل بیمارستان‌ها، سیاسی (مثل احزاب و پارلمان) و اجتماعی (موسسات خیریه یا زندان). این بنیادها در جوامعی که مشارکت شهری در آنها معنای واقعی پیدا نکرده است عموما به شکل ملی عمل می‌کنند. محمدی درباره اهمیت نهادهای مدنی می‌نویسد: مفهوم یا احساس شهروندی خود به خود و بواسطۀ تجمع افراد در کنار یکدیگر حاصل نمی‌شود بلکه نهادهایی باید متکفل این احساس باشند.... مراکز فرهنگی مناسب‌ترین موسسات برای تمرین عضویت در نهادهای جامعۀ مدنی و ایجاد هویت مدنی هستند چرا که اولاً عضویت در آنها اختیاری و داوطلبانه است... و ثانیاً منافع و علایق فردی علت پیوستن فرد به آنهاست و پیوندهای مهر‌آمیز در درجه دوم اهمیت قرار می‌گیرند، ثالثاً بر خلاف نهادهای یک جامعۀ توده‌وار به بازتولید نهادهای سنتی در شرایط جدید اقدام نمی‌کند (محمدی، 1378: 30-31). در جوامع امروزی هویت فرد و به تبع آن حقوق اساسی و شهروند‌ی‌اش در بستر مشارکت فعال در قالب تشکل‌های مدنی معنا می‌یابد (ترامشلو، 1384: 13). نهادهای مستقل مردم را به سوی همراه کردن منافع شخصی با منافع عمومی سوق می‌دهند. فرایند مشارکت به شهروندان می‌آموزد که سود خود و دیگران را درهم‌آمیزند. اهمیت دیگر تشکل‌های مدنی در آن است که با بیان تمایلات شهروندان سیاست‌ها و رهبران و از طریق ایجاد محدودیت در حوزه اعمال کارگزاران از سطح تنش‌ها می‌کاهند (محمدی، 1378: 198). فلسفه فعالیت این سازمان‌ها اصلاح و تغییر وضع موجود از طریق کار بر روی واحدهای اجتماعی کوچک است (زارع‌کهن، 1386). این نهادها برای مدیریت ستیزه‌ها و جدال‌ها بوجود آمده‌اند نه برای از بین بردن آن‌ها. از این منظر نهادهای مدنی و انجمن‌های حرفه‌ای می‌توانند ستیزه‌ها را کاهش دهند. از این رو می‌توان گفت یکی از ویژگی‌های مهم جامعۀ مدنی پذیرش واقع‌بینانه تضادها و تعارضات و تلاش برای سامان‌دادن به آن‌ها از طریق گروه‌های متخصص است. بر همین اساس طبقات و گروه‌های اجتماعی شکل می‌گیرند تا مبارزة خشونت‌آمیز به یک بازی باقاعده بدون خشونت تبدیل شود (محمدی، 1387: 237). به این ترتیب شرکت فعالانه شهروندان در فعالیت‌های داوطلبانه به تحکیم بافت و سامان اجتماعی کمک شایانی می‌کند. همان‌طور که میرسپاسی اشاره می‌کند، تشکل‌ها و نهادهای حرفه‌ای از یک سو نوعی موازنۀ اجتماعی در جامعه پدید می‌آورند و از سوی دیگر در عقلایی کردن جامعه بر اساس مشارکت شهروندان سهیم می‌شوند به همین ترتیب موجبات دموکراتیزه شدن هر چه بیشتر روابط را در جامعه، فراهم می‌کنند و نهادهای کوچک و بزرگ دیگری را پدید می‌آورند که امکان گردهمایی و گفت‌وگو میان شهروندان برابر حقوق را امکان‌پذیر می‌کنند. این نهادها از شب شعر و کتابخوانی تا گردهم‌آیی زنان واقلیت‌ها و گروه‌های هنری و ورزشی را در بر‌می‌گیرند (میرسپاسی، 1388: 30). اهمیت دیگر نهادهای مدنی دراین است که به مرجعی برای شکل گیری نگرش غیر متخصصان در مورد اموری که به تخصص محتاج است، تبدیل می‌شوند. چراکه "از کارکردهای مهم انجمن‌های حرفه‌ای اظهار نظر و داوری آنها در امور مربوط به حیطه‌ی صلاحیتشان در سطح جامعه است. دیری است که در جوامع توسعه‌یافته رسانه‌های آزاد به انجمن‌های حرفه‌ای روی می‌آورند تا به دور از نفوذ دولت و سازمان‌های صاحب قدرت تصویری نزدیک به واقعیت از امور به جامعه عرضه کنند (افشار، 1387: 6). نظارت بر بسیاری از خدمات بسیار هزینه بر است و از معیارهای درونی شده حرفه‌ای بهتر می‌توان بهره گرفت تا از طریق ساز و کارهای نظارتی که جنبه رسمی دارند (فوکویاما، 1384: 176). آگاهی بیشتر عموم افراد جامعه، مشارکت ‌آن‌ها در تصمیم‌گیری‌ها را ‌آسان‌تر و عملی‌تر می‌کند. یکی از مهم‌ترین پیامدهای استفاده از کارشناسان مستقل این است که مردم با تکیه بر قضاوت این نهادها انتظارات خود را از مسئولان می‌شناسند، از طریق این نهادها خواسته‌های شان را بیان می‌کنند و از سو استفاده‌های احتمالی جلوگیری می‌کنند. میرسپاسی در این مورد می‌نویسد: "مردمی که در کشورهای توسعه‌یافته زندگی می‌کنند بهتر از ما نیستند، بلکه نهادها افراد را محدود می‌کنند و از آنها تخصص، آگاهی و درستی در کار را طلب می‌کنند" (میرسپاسی، 1388: 80). این نظم در جامعه، گذار به دموکراسی را بازگشت‌ناپذیر می‌کند. وجود نهادهای دموکراتیک در جامعه به معنی وجود تحمل و صلح‌جویی و ترقی‌خواهی در آن جامعه نیز هست. این خود باعث شکل‌گیری روحیه اعتماد به یکدیگر در جامعه می‌شود. اعتمادی که در متون جامعه‌شناسی به نام اعتماد مدنی شناخته می‌شود (محمدی، 1378: 20). نهادهای علمی و فرهنگی جدید به ترقی و پرورش فرد کمک می‌کنند و این امکان را فراهم می‌آورندکه افراد در مقام اعضای جامعه‌ای دانشگاهی یا هنری در مراوده‌ای مثبت و خلاق با دیگران قرار بگیرند و خود را جزئی از جامعه‌ای بدانند که در توسعه و سعادتمندی کلی کشور و حتی جهان نقش دارد. نهادهای دانشگاهی و علمی بسیاری از ارزشهای مهم دنیای جدید را به اعضای خود می‌شناسانند (میرسپاسی، 1388: 34). این احساس قدرتمندی برای تغییر مسالمت‌آمیز شرایط زندگی، شهروندان را از خشونت جدا می‌کند و آنها را به همکاری و مشارکت بیشتر با یکدیگر تشویق می‌کند.

انجمن‌های علمی

انجمن علمی نوعی نهاد مدنی مستقل است که از به هم پیوستن یا اجتماع آگاهانه و داوطلبانه اعضا یک رشته علمی پدید می‌آید تا از طریق تعامل آزادانه خردمندانه و به دور از سلطه بتوانند بین صاحبان هر تخصص زمینه لازم را برای پیشبرد علم و تنظیم و ترویج اصول و قواعد جمعی یا اخلاقی کار و فعالیت و پیوند علم و عمل در آن رشتۀ علمی فراهم کند (قدیمی، 1383: 14). انجمن‌های علمی همانند سایر انجمن‌های مدنی، مستقل از دولت عمل می‌کنند. استقلال آنها به این معنی است که عوامل حکومت در تأسیس و ادارۀ آنها تأثیری ندارند؛ اهدافشان علمی و حرفه‌ای است نه سیاسی یا تجاری. یعنی اعضا انجمن علمی نمیتوانند تحت عنوان حقوقیِ سازمان، دست به فعالیت‌های سیاسی یا تجاری بزنند. فعالیت‌های انجمن‌های علمی همانند سایر انجمن‌های مدنی باید غیر انتفاعی باشد. به این معنی که اعضا انجمن نمی‌توانند به دنبال منافع مادی فردی باشند. اگر چنانچه انجمن با فعالیت‌های خود در آمدی کسب کرد این درآمد باید به مصرف سازمان برسد. پروانه فعالیت‌ هم یکی دیگر از الزامات تشکیل این انجمن‌هاست. اگرچه این انجمن‌ها مستقل از دولت فعالیت می‌کنند اما سازمان، باید به صورت رسمی به ثبت برسد. پروانۀ فعالیت، سندی است که توسط مراجع رسمیِ تعیین شده توسط قانون، برای تشکیل سازمان صادر می‌شود. برای گرفتن پروانه‌ یا مجوز فعالیت، انجمن‌ها باید برای تشکیلات خود یک اساسنامه بنویسند که در آن ساختار و اهداف انجمن را به طور واضح توضیح داده باشند. این اساسنامه باید به تصویب هیئت موسس برسد و پس از آن اعضا ملزم به رعایت بندهای آن هستند. نقش انجمن‌های علمی در توسعه قابل توجه است. اولین رسالت انجمن بهره‌گیری از خرد جمعی برای توسعۀ علم و فناوری است. برخی از کارکردهای انجمن‌های علمی عبارتند از: انجمن‌های علمی کارکردهای گوناگونی دارند. این کارکردها را می‌توان در سه دسته کلی جای داد: 1. کارکردهای علمی و تخصصی: انجمن‌های می‌توانند به مرجعی برای ارائه خدمات آموزشی و پژوهشی و مشاروه تخصصی تبدیل شوند. در ضمن آنها می‌توانند در حوزه‌های ی که آموزش رسمی وجود ندارد به افراد آموزش حرفه‌ای بدهند. همچنین آنها می‌توانند بر عملکرد اعضا نظارت تخصصی داشته باشند و بر اساس استاندارد‌های تعریف شده آنها را رتبه بندی کنند و یا صلاحیت اعضا را برای انجام یک فعالیت حرفه‌ای تعیین کنند. آنها می‌توانند برنامه‌های درسی آکادمیک را در یک رشته ارزیابی کنند. همچنین با برگزاری گردهمایی‌های علمی و ترغیب و تشویق پژوهشگران به مستحکم‌تر شدن ارتباط علمی کمک کنند. 2. کارکردهای حرفه‌ای و صنفی: انجمن‌ها می‌توانند پایگاهی برای رسیدگی به جنبه‌های رفاهی زندگی اعضا باشند. تأمین امنیت شغلی و حمایت از حقوق صنفی و حفظ حرمت اعضا از دیگر کارکردهای انجمن‌های علمی است. 3. کارکردهای اطلاع رسانی: انجمن‌ها می‌توانند از طریق خبرنامه‌های چاپی و الکترونیکی و یا گروه‌های بحث اینترنتی، پایگاه‌های اطلاعاتی تخصصی مناسبی برای اعضا باشند. انجمن‌های مدنی، همانند تمام پدیده‌های اجتماعی دیگر، در میان شرایط اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی شکل می‌گیرند. فضای اجتماعی که اطراف این انجمن‌ها را پر کرده است، تأثیر بسیار در شکل‌گیری و بقای آنها دارد. "فضای اجتماعی" نظریه پیر بوردیو جامعه شناس فرانسوی است که مطابق آن، جوامع انسانی را روابط اجتماعی حاکم بر آنها می‌سازند (بوردیو، 1380: 72) و برخلاف آنچه که تحلیل‌های غیر‌علمی و عامه پسند ادعا می‌کنند، جوامع دارای ذات یا حقیقتی از پیش تعیین شده نیستند. این تصور یا شیوه تحلیل که بوردیو به آن صفت ذاتگرا می‌دهد، بر این تصور استوار است که هر جامعه دارای یک هسته یا ذات اولیه است که همواره با آن است و از رویدادهای تاریخی گرفته تا رفتارهای روزمره افراد، از آن تأثیر می‌پذیرد. ذات می‌تواند فرهنگی مثل دین یا خصوصیت باشد، یا خصوصیت زیست شناختی مانند نژاد. اما به هر حال چیزی است که تحلیلگر اجتماعی آن را فرض می‌گیرد و سخن خود را بر آن بنا می‌نهد (نیکفر، 1386، 29). تحلیل بر اساس فضای اجتماعی، برعکس، بنا را بر روابط افراد در جامعه می‌گذارد و نه یک ذات از پیش تعیین شده (بوردیو، 1380: 31). موقعیت افراد و گروه‌ها و نهادها را در فضای اجتماعی را ترکیب و حجم سرمایه‌ای تعیین می‌کند که در اختیار دارند. تغییر در میزان و ترکیب این سرمایه در طول زمان، جایگاه و مسیر حرکت فرد، گروه یا نهاد را در فضای اجتماعی تعیین می‌سازد. سرمایه از نظر بوردیو هر گونه خاستگاه یا منبعی است که در عرصه اجتماعی بر توانایی فرد برای بهره بردن از منافع ویژه‌ای تأثیر می‌گذارد که در آن عرصه بدست می‌آید (بحرانی، 1388: 53). سرمایه نیز سه نوع است: 1) سرمایه اقتصادی (دارایی مالی)؛ 2) سرمایه اجتماعی (روابط اجتماعی ارزشمند و منابعی که به صرف عضویت در گروه به فرد تعلق می‌گیرد)؛ و 3) سرمایه فرهنگی، به معنی انواع دانش‌های مشروع مهارت‌ها و عنوان‌های نمادین کمیاب (استونز، 1379: 337). دسترسی به اشکال مختلف سرمایه تحت تأثیر نابرابری‌ِ موقعیت اجتماعی است. نابرابری‌ می‌تواند نژادی، طبقاتی، جنسی، جغرافیایی باشد. شرایط سیاسی و اقتصادی در تعیین میزان سرمایه از هز نوع، و تغییر آن تأثیر‌ می‌گذارد (ادواردز، 1384). بدین ترتیب از یک سو شکل گیری و بقای انجمن‌های حرفه‌ای ـ به عنوان یک گروه اجتماعی ـ بستگی به میزان سرمایه‌هائی دارد که آنها در طول زمان می‌توانند به دست آورند؛ از سوی دیگر فضای اجتماعی در به دست آوردن این سرمایه‌ها تأثیر مثبت یا منفی‌ می‌تواند بگذارد. سرمایه اجتماعی یکی از انواع سرمایه است. مفهوم سرمایه اجتماعی به موضوع مهمی در میان جامعه‌شناسان تبدیل شده است. این مفهوم را نیز پیر بوردیو (1380) عنوان کرده است. او سرمایه اجتماعی را قابلیت مردم برای همکاری چه به عنوان یک گروه یا بخشی از یک سازمان، برای اجرای پروژه‌هایی با نفع مشترک می‌داند. در نظر او اعتماد مدنی می‌تواند این سرمایه را تقویت کند. ارزش مفهوم سرمایه اجتماعی آن است که توجه ما را به جوانب مهم روابط اجتماعی پنهان جلب می‌کند که فراتر از حیات سیاسی و اقتصادی‌اند (ادواردز، 1384: 381). نظریه سرمایه اجتماعی شبکه‌های اجتماعی را ثروتی عظیم می‌داند. بر پایه آن شبکه‌های اجتماعی پایۀ انسجام اجتماعی هستند زیرا افراد را قادر می‌سازند تا با هم، و نه فقط با افرادی که به صورت مستقیم می‌شناسند، برای کسب منفعت متقابل همکاری کنند (فیلد، 1388: 26). پتنام یکی از نظریه‌پردازان بنام سرمایه اجتماعی در این مورد می‌نویسد: همانطور که فلاسفه از هابز به بعد تأکید کرده‌اند، شکست در همکاری برای کسب منافع متقابل الزاما نشانه نادانی یا عدم عقلانیت و یا حتی شرارت و بدنهادی نیست... در غیاب همکاری و تعهد متقابل همه خود را از همکاری کنار می‌کشند (متأسفانه در چنین شرایطی عقل هم چنین حکم می‌کند) و با رفتار خود انتظارات بدبینانه یکدیگر را تحقق می‌بخشند" (پاتنام، 1384: ‌94). می‌توان در اینجا رابطه متقابل سرمایه اجتماعی و انجمن‌های حرفه‌ای را دید: از یک سو برای انجام همکاری برای رسیدن به هدفی مشترک به سرمایه اجتماعی احتیاج است و از سوی دیگر همین سرمایه اجتماعی به ادامه رابطه در قالب گروه‌ها و انجمن‌های داوطلبانه کمک می‌رساند. در فصل بعد اوضاع اجتماعی، اقتصادی و سیاسی فضایی مرور خواهد شد که نخستین انجمن کتابداری ایران در آن پدیدار شد، بالید، و ناپدید شد.

پدیدآوران این مطلب

دیدگاه‌ها

برای نوشتن دیدگاه وارد شوید.

    بیشتر بخوانید