مهراد، جعفر

پروفسور جعفر مهراد، بنیان‌گذار دو موسسه بین‌المللی ۱) مرکز منطقه‌ای اطلاع‌رسانی علوم و فناوری (RICEST) و پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC) و بسیاری از اولین‌ها و خدمات ویژه در ایران بود. این شرح حال مختصر به زبان خود استاد برای انتشار در نشر کتابدار تولید شده است:

تحصیلات دکتری خودم را در رشته علم اطلاعات و کتابداری در دانشگاه کیس وسترن رزرو (Case Western Reserve University) ایالات متحده آمریکا در سال‌های 1976 تا 1979 به پایان رساندم. از همان سال‌ها علاقه‌مند به حوزه‌های بازیابی اطلاعات، نظام‌های اطلاعات علمی و علم‌سنجی شدم. مسیر حرفه‌ای من از همان آغاز با دغدغه توسعه زیرساخت‌های علمی و ارتقای نظام‌های ارزیابی پژوهش در کشور و منطقه شکل گرفت.

در طول دوران خدمت دانشگاهی، اگرچه در بخش عمده‌ای از سال‌ها مسئولیت‌های اجرایی متعددی مانند معاونت پژوهشی و ریاست دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شیراز، ریاست کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد و ریاست بخش علم اطلاعات و دانش‌شناسی را در همین دانشگاه بر عهده داشتم، اما آموزش در سطوح مختلف دانشگاهی و پژوهش در عرصه‌های گوناگون همواره در اولویت اصلی فعالیت‌های من قرار داشت. تلاش برای ایجاد تعادل میان مدیریت علمی، تدریس و پژوهش را یک وظیفه حرفه‌ای می‌دانستم. حاصل این مجموعه فعالیت‌های علمی و اجرایی، انتخاب من به عنوان چهره ماندگار علمی کشور در سال 1389 بود که آن را افتخاری متعلق به جامعه علمی حوزه خود می‌دانم.

یکی از مهم‌ترین بخش‌های فعالیت حرفه‌ای من، مشارکت در ایجاد زیرساخت‌های ارزیابی علم و فناوری و نظام‌های استنادی بود که در نهایت به تأسیس دو موسسه بین‌المللی یعنی مرکز منطقه‌ای اطلاع‌رسانی علوم و فناوری  در سال 1370 (RICEST) و پایگاه استنادی علوم جهان اسلام در سال 1387 (ISC) و ریاست بر آنها به مدت ربع قرن در شیراز انجامید. این تجربه، نقطه عطفی در زندگی علمی من محسوب می‌شود، زیرا زمینه توسعه همکاری‌های علمی منطقه‌ای و بین‌المللی را فراهم ساخت.

در حوزه ارزیابی و رتبه‌بندی علمی، اصولاً تا اوایل دهه هشتاد شمسی چنین فعالیت‌ هایی در ایران چندان نهادینه نشده بود. در سال 1382، به دعوت دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی، «گروه ارزیابی علم و فناوری» را تأسیس کردم و جمعی از کارشناسان و خبرگان از جمله استاد دکتر محمد حسین دیانی را برای همکاری گرد هم آوردم. در این گروه، مسئولیت من بر ارزیابی خرد دانشگاه‌ ها، مؤسسات پژوهشی و پارک‌ های علم و فناوری متمرکز بود. در آن زمان بسیاری از دانشگاه ها با مفاهیم شاخص‌ ها و معیارهای ارزیابی آشنایی نداشتند. پس از طراحی چارچوب‌ ها و برگزاری سمینارهای آموزشی تخصصی، فرآیند رسمی ارسال پرسشنامه‌ های ارزیابی شکل گرفت و در نهایت مجموعه‌ ای از گزارش‌ ها و کتاب‌ های ارزیابی و رتبه‌ بندی مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی کشور منتشر شد. این فعالیت‌ ها تا سال 1388 ادامه یافت.

همزمان با این فعالیت‌ها، پس از تأسیس ISC، موضوع رتبه‌ بندی دانشگاه‌ ها در وزارت علوم، تحقیقات و فناوری نیز به‌ طور جدی مطرح شد. در نشست سازمان همکاری اسلامی در جده — که به نمایندگی از ایران در آن حضور داشتم — پیشنهاد انجام رتبه‌ بندی دانشگاه‌ های جهان اسلام که توسط ISC مطرح شده بود، مورد موافقت قرار گرفت. از آن زمان تا کنون، رتبه بندی دانشگاه‌ ها و مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی جهان اسلام به صورت سالانه توسط ISC انجام و منتشر می‌ شود. بدین ترتیب، موضوع رتبه‌بندی علمی در کشور و جهان اسلام، به گواه مستندات و گزارش‌ های علمی، تا حد زیادی با نام من پیوند خورده است.

از دیگر حوزه‌های مهم فعالیت حرفه‌ای من، مشارکت در سیاستگذاری آموزش عالی رشته بود. در همین راستا، به دعوت وزارت عتف، اقدام به تأسیس مجدد «کمیته برنامه‌ ریزی علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی» در وزارت علوم، تحقیقات و فناوری کردم و سرپرستی این کمیته را بر عهده داشتم. طی سال‌ های فعالیت در این جایگاه، برنامه‌ های درسی رشته در مقاطع مختلف تحصیلی با همکاری جمعی از متخصصان برجسته که از دانشگاه‌ های معتبر کشور دعوت کرده بودم، بازنویسی و مورد تجدید نظر اساسی قرار گرفت. از برونداد های شاخص این دوره می‌توان به تأسیس رشته علم‌ سنجی و نیز تغییر نام رشته «کتابداری و اطلاع‌رسانی» به «علم اطلاعات و دانش‌شناسی» اشاره کرد که نقش مهمی در به‌ روزسازی هویت علمی و آموزشی این حوزه در کشور داشت.

یکی دیگر از افتخارات علمی من، عضویت وابسته در فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران است که به دعوت دکتر رضا داوری اردکانی و با تصویب مجمع عمومی فرهنگستان حاصل شد. این انتخاب را افتخاری ارزشمند می‌ دانم، زیرا در حرفه من متخصصان و صاحب‌ نظران شایسته بسیاری حضور دارند و قرار گرفتن در جمع اعضای فرهنگستان برایم مایه مباهات بوده است. در چارچوب این همکاری، برای تأسیس گروه علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی در فرهنگستان، از دو همکار فرهیخته‌ ام، دکتر رحمت‌ الله فتاحی از دانشگاه فردوسی مشهد و دکتراحمد شعبانی از دانشگاه اصفهان دعوت به همکاری کردم. این همکاری علمی با فرهنگستان تا قبل از اقامت من در ایالات متحده ادامه داشت.

در کنار فعالیت‌های علمی، برخی قدردانی‌ها برای من ارزشمند و ماندگار بوده است. از جمله نامگذاری «جایزه ملی جعفر مهراد برای کارآفرینی» توسط انجمن کتابداری و اطلاع‌ رسانی ایران که در برنامه سالانه کنگره‌ های این انجمن قرار گرفته است. همچنین سالن اجتماعات موسسه  استنادی و پایش علم و فناوری جهان اسلام (ISC) به نام اینجانب نامگذاری شد که به همت دکتر سید احمد فاضل‌زاده رییس پیشین این موسسه  انجام گرفت. رونمایی از تابلوفرش مزین به تصویر من در افتتاحیه کنفرانس بین‌المللی تجارت الکترونیک  در همین سالن در سال 1403 به همت دکترعلی صنایعی استاد برجسته دانشگاه اصفهان نیز از دیگر رویداد های خاطره‌ انگیز دوران فعالیت حرفه‌ ای من است؛ کنفرانسی که سال‌ های متعددی مسئولیت ریاست آن را بر عهده داشتم.

همچنین دانشگاه شیراز به پاس بیش از سه دهه فعالیت آموزشی، پژوهشی و مدیریتی من، سامانه آموزشی «مهراد» را نامگذاری و تأسیس کرده است که بنا بر اعلام معاون وقت فرهنگی دانشگاه، دکتر حامد تقوایی، با هدف قدردانی از خدمات علمی انجام شده است.

در سال ۱۴۰۴ نیز نشریه دانشمند اینجانب را در فهرست «صد چهره برتر» قرار داده و شرح فعالیت‌ های علمی و مدیریتی من در کتاب «صد چهره برتر» این نشریه گنجانده شده است که در زمان نگارش این متن در دست چاپ و انتشار قرار دارد.

دو اثر مکتوب نیز درباره زندگی و فعالیت‌های من منتشر شده است. نخست کتاب جشن‌نامه مهراد که به کوشش دکتر محمدرضا قانع و با همکاری بیش از چهل نفر از صاحب‌نظران حرفه تدوین شده و از انتشارات بنگاه نشر کتابدار است. دوم کتاب زندگی و خاطرات من است که حاصل گفت‌وگویی مفصل بوده و به ابتکار جناب حمید محسنی، رئیس بنگاه نشر کتابدار منتشر شده است. در این اثر، فعالیت‌های علمی و اجرایی من در کنار زندگی شخصی، دوران کودکی و نوجوانی در تبریز، مسیر تحصیل و تجربه‌های خانوادگی روایت شده است.

در حال حاضر، با وجود بازنشستگی رسمی، همچنان به عنوان سردبیر مجله International Journal of Information Science and Management (IJISM) فعالیت می‌کنم. این مسئولیت بخش مهمی از زمان روزانه مرا به خود اختصاص می‌ دهد و باعث تداوم ارتباط من با فضای علمی و پژوهشی در ایران و خارج از آن شده است.

پس از بازنشستگی، در ایالات متحده آمریکا اقامت گزیده‌ام و بیشتر اوقات خود را در کنار خانواده سپری می‌کنم. حضور در کنار فرزندان و نوه‌ها برای من منبع آرامش و انرژی است. مراجعه منظم به کتابخانه عمومی محل سکونت — گاه همراه نوه‌ها و گاه برای امانت گرفتن کتاب‌های تخصصی — همچنان بخشی از سبک زندگی من باقی مانده است.

بهار و تابستان را به دلیل علاقه به گلکاری و باغبانی بسیار دوست دارم و رسیدگی به باغچه منزل برایم نشاط‌ آور است. ورزش نیز بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی من است و به صورت منظم و بدون وقفه انجام می‌دهم. خوشبختانه از نظر سلامتی نگرانی خاصی ندارم و موارد موجود نیز تحت کنترل است.

امروز زندگی من ترکیبی از خانواده، فعالیت علمی، مطالعه، ورزش و آرامش حاصل از سال‌ها تجربه حرفه‌ای است — مسیری که بابت آن سپاسگزارم.