تعریف مفهوم اطلاعات و ارتباطات همیشه محل مناقشه بوده است. چنین اختلاف و گوناگونی در تعاریف تا حد زیادی به پیچیدگی این مفاهیم و زاویه دیدهای گوناگون در حوزه های مختلف علمی و فنی مربوط است. دکتر اسدالله آزاد در اینجا تلاش کرده دیدگاههای متفاوت را کنار هم قرار دهد تا متناسب با رویکرد و اهداف متفاوت بتوان از انها در بحثهای نظری و نیز اهداف کارکردی استفاده داد. این مقاله بخشی از کتاب اطلاعات و ارتباطات: مفاهیم، نظریهها و جغرافیای سیاسی است که نشر کتابدار از دکتر اسدالله آزاد منتشر کرده است.
درباره این پدیدهها، همچون بسیاری از پدیدههای بنیانی، تاکنون تعریف دقیق و رسمی ارائه نشده است. بسیاری از متخصصان حوزههای مختلف موضوعی بیشتر کوشیدهاند جلوهها و ویژگیهای آنها را تا آنجا که به حوزۀ تخصصی آنها مربوط میشود تعیین کنند. به همین سبب اطلاعات در قلمروهایی چون ریاضیات، زبانشناسی، اقتصاد، روانشناسی، ارتباطات و جز آن توسط صاحب نظران مورد مطالعه و تحلیل قرارگرفته و خصیصههای متفاوتی برای آن برشمردهاند؛ بهطور مثال، از دیدگاه فیزیک و زیستشناسی، اطلاعات ویژگی اصلی عالم معرفی میشود؛ در روانشناسی به منزله متغیری است که با برداشت حسی، ادراک یا دیگر فرآیندهای روانشناختی سروکار دارد؛ و در حوزههای اطلاع رسانی و ارتباطات بهطور گستردهای با پیامها ارتباط مییابد. اطلاعات را نه تنها متضمن پیام، بلکه متأثر از وضعیت، نوع کارکرد، ویژگی مسألهای خاص و جز آن نیز دانستهاند.
اطلاعات را گاه، به پدیدههای نسبتاً آشنای دیگری تشبیه کردهاند که بارزترین آنها تشبیه اطلاعات به ماده و انرژی است. و در این تشبیه گاه حتی فراتر اطلاعات را نوعی انرژی دانستهاند و جای اصطلاح "انرژی" اصطلاح "اطلاعات" را به کار بردهاند. البته اینگونه تشبیهها در واقع تعبیری استعاری است تا تبیین علمی از ماهیت اطلاعات. بی تردید پژوهشهای فراوانی درباره مفهوم اطلاعات صورت گرفته، امّا تعریفی جامع و مانع که مورد قبول کلیه متخصصان رشتههای مختلف علوم باشد، ارائه نشده است.[1]
اطلاعات با مفاهیم دیگری نیز سنجیده شده یا تأثیر و تأثر آنها مطالعه میشود که بعضی از مهمترین آنها را میتوان چنین برشمرد:
اطلاعات و آنتروپی در مکانیک
بنا بر اصل ذخیره انرژی در مکانیک، مقدار معینی حرارت از لحاظ انرژی که در بردارد، برابر مقدار معینی کار است. امّا در موتورهایی که در آنها حرارت بهکار مفید تبدیل میشود. این عمل فقط در صورتی انجام میگیرد که حرارت بتواند از منبعی با دمای بالاتر به مخزنی با دمای پایینتر جریان یابد. بنابراین، برای تبدیل حرارت به کار اختلاف دما اجتناب ناپذیر است. هرچه اختلاف دمای دو منبع کمتر باشد، مقدار حرارتی که میتواند تبدیل به کار شود کمتر خواهد بود. هرگاه دمای دو منبع یکسان باشد حرارتی جا به جا نخواهد شد و طبعاً کاری نیز انجام نخواهد گرفت. در چنین حالتی گفته میشود آنتروپی در بالاترین حد است. زیرا آنتروپی، در واقع، در دسترس نبودن انرژی حرارتی برای تبدیل به کار مفید است. به همین ترتیب، اطلاعات زمانی از منبعی به منبع دیگر جریان مییابد که منبع ارسال کننده در قیاس با منبع دریافت کننده در سطح بالاتری قرار داشته باشد، تا بتواند در ساختار نظام دریافت کننده دگرگونی ایجاد کند. این دگرگونی ممکن است خود قابل تشخیص باشد، ولی رفتاری که از این دگرگونی ناشی میشود دارای جلوههایی است که میتوان آثارش را در آنها بازشناخت. این رفتار ناشی از دریافت اطلاعات به زبان ترمودینامیک، کار مفید و به زبان اطلاعشناسی، تصمیم گیری است. بنابراین، آنتروپی در واقع نبود اطلاعات برای تصمیمگیری است. آنتروپی با این تعبیر دارای اهمیت بسیار است و در اندازهگیری مقدار اطلاعات از آن استفادههای فراوانی کردهاند.اطلاعات و احتمال
با پیدایش نظریۀ جنبشی ماده، دیدگاههای تازهای باب شد و بهجای دما و حرارت، سخن از انرژی جنبشی ملکولهای تشکیل دهندۀ نظام به میان آمد، و بدین ترتیب، آنتروپی نیز با مفهوم احتمالـ ساختمان آرایش ملکولها در وضعیتی خاص تبیین گردید. علت آن که وقتی دمای سراسر یک نظام یکسان باشد، آنتروپی در بالاترین حد خواهد بود این است که اینگونه توزیع دما دارای بیشترین احتمال است. بنابراین، آنتروپی و احتمال، دو تعبیر متفاوت برای جریانی واحد است. یعنی هرچه احتمال بیشتری باشد، آنتروپی بیشتر است. رابطه اطلاعات و احتمال نیزـ نظیر آنتروپیـ بنا بر شیوۀ برخورد نسبت به آن، به دو صورت قابل بررسی است. الف) هرچه درجه احتمال بالاتر باشد، حضور اطلاعات کمتر است. اگر به ما بگویند خورشید فردا در مغرب غروب خواهد کرد، کمترین اطلاعات را به ما داده اند، چون وقوع چنین رویدادی از بالاترین حد احتمال برخوردار است، رابطه این دو بهگونهای است که وقتی احتمال خبری مساوی یک (صد در صد) باشد، مضمون اطلاعاتی آن صفر است؛ ب) هرچه درجه احتمال بالاتر باشد برای تبیین آن نیاز به اطلاعات بیشتری است. فرض کنید در مسابقه بیست سوألی شرکت کردهایم، اگر در نخستین پرسش سوأل کنیم " منقول" است؟ "بلی" یا "نه" پاسخ مجری برنامه، ما را به دو مجموعه احتمال وسیع روبهرو خواهد کرد که برای رسیدن به پاسخ نهاییـ یعنی رساندن درجۀ احتمال به صفر یا نزدیک به صفرـ به اطلاعات فراوانی نیاز است که از طریق پرسش و پاسخ میکوشیم به آن دست یابیم. اگر شرکت کنندۀ زیرکی باشیم، سعی میکنیم از ابتدا، با به "نظم" در آوردن پرسشها، میزان احتمال را سریعتر کاهش دهیم. از همینجا مسأله "نظم" و "بینظمی" در نظریه اطلاعات مطرح میشود. ج) اطلاعات و بینظمی. مفهوم "بینظمی" در نظام نیز با آنتروپی پیوند دارد. در واقع "بینظمی"، "احتمال"، و "آنتروپی" سه تبیین متفاوت از جریانی واحد است. رابطه دو مفهوم "بینظمی" و "اطلاعات" را نیز میتوان به دوگونه تعبیر کرد. الف) هرچه بی نظمی کمتر باشد برای توصیف آن نیاز به اطلاعات کمتری است. بهطور مثال چراغ راهنمایی چهارراهها در حالت عادی دارای کمترین بینظمی است، بنابراین، پیوسته میدانیم که پس از چراغ سبز، چراغ زرد، سپس چراغ قرمز روشن میشود. اگر زمانی که چراغ سبز روشن است به فردی که در اتومبیل کنا ما نشسته است بگوئیم که بعد از آن، چراغ زرد خواهد شد کمتر اطلاعات را به او دادهایم، زیرا جز آن انتظار ندارد و این مطلب را پیشاپیش میداند؛ ب) هرچه بینظمی بیشتر باشد حضور اطلاعات در نظام کمتر است. در مثال بالا، هرگاه نظم معمول چراغ راهنمایی مختل شود، هیچ اطلاعی نداریم که پس از هررنگ چه رنگ دیگری روشن خواهد شد. بدین ترتیب نخواهیم دانست که حرکت بعدی ما چه خواهد بود.[2] د) اطلاعات و تصمیمگیری. تصمیمگیری در واقع برنامهریزی برای انجام کار است. زمانی که از رهگذری نشانی محلی را میپرسیم، پاسخی که دریافت میکنیم حرکت بعدی ما را تعیین میکند، زمانی که به واژهنامه رجوع میکنیم، معنا یا املای واژۀ مورد جستجو، حرکت بعدی ما راـ یعنی چگونگی کاربرد آن را مشخص میسازد. اگر بگوییم اطلاعات و تصمیمگیری دو روی یک سکه است، گزاف نگفته ایم. زیرا بدون اطلاعات امکان هیچگونه تصمیمگیری نیست. یکی از مفاهیم کلیدی در اطلاع رسانی، مفهوم اطلاعات است. واژهنامه انگلیسی جانسون[3] که در سال 1755 میلادی به چاپ رسیده است به سه کاربرد واژۀ "اطلاعات" اشاره میکند: o هوش داده شده، تعلیم، یعنی عمل گفتن چیزی به کسی که احتمالاً بدون در نظر گرفتن محتوای پیام بوده است. کاربرد رایج این اصطلاح در زبان انگلیسی به پایان قرن چهاردهم میلادی برمیگردد. معنی تعلیم نیز با آموزش مرتبط است. o متهم کردن یا تفهیم و اتهام، این معنی کاربرد خاص واژه را در رشتۀ حقوق مشخص میکند. o عمل با خبرکردن یا برانگیزی، که به هستیشناسی اشاره دارد که از زمان سقراط برجای مانده و تاکنون تغییر نیافته است. طبق واژهنامه آکسفورد (1961) واژۀ اطلاعات از قرن چهارم میلادی برای نشان دادن عمل اطلاعدهی، قالبریزی ذهن یا شخصیت، تربیت، تعلیم و آموزش بهکار رفته است و... چنانچه بار دیگر به واژهنامۀ آکسفورد مراجعه شود میتوان میان معنای معرفتشناختی و هست یشناسی اطلاعات تمایز قائل شد. در این واژهنامه، تعاریف زیر ارائه شده است: ـ عمل اطلاع دادن، شکل دادن یا قالببندی ذهن یا شخصیت، تربیت، تعلیم، آموزش؛ ـ عمل اطلاعدادن یا باخبرساختن، انتقال دانش یا خبر از حقیقت یا واقعهای، عمل بازگویی یا شنیدن حقیقت چیزی؛ ـ دانش منتقل شده درباره برخی حقایق، موضوعها، یا حوادث. بررسی اخیر نشان میدهد که توافق برسر تعریف واحد و یکپارچهای از اطلاعات وجود ندارد[4] اطلاع یا خبر یا آگاهی یکی از اشکال ارتباط بین افراد و گروههاست و به عبارت دیگر میتوان گفت بین ارتباط و اطلاع نسبت کل به جزء برقرار است. یعنی هر خبر واطلاع یک نوع ارتباط تلقی میگردد، ولی هر ارتباطی، اطلاع و خبر محسوب نمی شود. بهطور کلی، وقتی عاشقی با بیان و نگاه و لبخند، علاقه و محبت خود را به معشوق ابراز میدارد، با او ارتباط مییابد و مقدمات دوستی آینده و زندگی مشترک را فراهم میسازد. امّا این ارتباط زمانی میتواند جنبۀ خبری پیدا کند که به مناسبتی جریان ازدواج آنها در روزنامه منتشر گردد و به اطلاع عموم برسد. همچنین موقعی که دو یا چند نفر درباره وضع هوای روز، گرما، سرما، و فراوانی یا کمی برف و بارانـ صحبت میکنند، گفت و گوی آنها یک ارتباط معمولی بشمار میرود؛ ولی اطلاعی که روزنامه یا رادیو و تلویزیون دربارۀ وضع هوای فردا در اختیار آنان میگذارند، یک خبر تلقی میشود. اگر به ریشۀ لغوی کلمه "اطلاع" در زبان فرانسه مراجعه گردد، معلوم میشود که این کلمه از یک اصطلاح لاتینی به معنای "شکل یافته" (in forma) مشتق شده است و به همین جهت امروز نیز اندیشه شکل دادن به پیامهای ارتباطی به منظور آگاه ساختن و در جریان قراردادن مخاطبان، در آن ملحوظ میباشد. در اصطلاح حقوقی نیز اکنون کلمه "آگاهی" تشکیل پرونده برای به دستآوردن اطلاعات را شامل میشود. به همین سبب وقتی از "اداره آگاهی" سخن به میان میآید، جستو جو و تحقیق و کسب اطلاعات لازم برای روشن شدن مسائل قضایی به ذهن خطور میکند. اگر تحول کلمه اطلاع یا خبر در لغتنامههای زبانهای لاتین بررسی شود، معلوم میشود که معنای کنونی این کلمه از نیمه دوم قرن نوزدهم میلادی رواج یافته است. مثلاً در چاپ سال 1863 فرهنگ فرانسوی "لیتره" در میان چند معنایی که برای فعل "in forma" بهکار رفته است، در سومین معنا "اطلاع یافتن" ذکر گردیده است. در چاپهای سالهای 1931و 1951فرهنگ فرانسوی "لاروس" یک ستون کوتاه به کلمه "اطلاع" اختصاص یافته است و در میان معانی مختلف "مقاله روزنامه" که در آن بهطور خلاصه یک واقعه یا حادثه روز به روز بررسی شده باشد، بیان گردیده است. امّا در آخرین چاپ "لاروس" برزگ در سال 1971 برای معانی گوناگونی این کلمه چند ستون در نظر گرفته شده است و ضمن آنها نظریههای ریاضی اطلاعات نیز بررسی گردیده است. بنابراین، معنای کلمۀ مذکور، بتدریج از صورت کلی آن یعنی " هرخبر و اطلاع" که به نحوی به افراد یا گروههای انسانی منتقل گردد، خارج شده و به صورت مشخص "خبرهای وقایع جاری که با وسائل انتشار جمعیـ روزنامه، رادیو، تلویزیون، به جماعت انسانی انتقال مییابد، در آمده است. و اکنون علاوه بر این معنا، عمل ارتباط و انتقال اطلاعات را نیز در برمیگیرد دو عنصر منتشر شدن و نوبودن از ویژگیهای اطلاع یا خبراست. کلمۀ اطلاعـ معمولاً به معنای شکلبندی اخبار به منظور انتقال و انتشار آنها بهکار میرود و به همین جهت خبرهای تازه را نیز به عنوان نوعی از اطلاع دربرمیگیرد. این کلمه در عین حال یک مفهوم خاص علمی نیز پیدا کرده است. بهطور کلی تحول لغوی کلمه "اطلاع" را باید با توجه به روشها و وسائل آن و افراد و گروههایی که از آن بهرهبرداری میکنند، مورد بررسی قرار داد. کلمۀ "اطلاع" که در زبان معمولی، عمل جمعآوری، تنظیم و انتشار اخبار را بیان میکند و در زبان حقوقی طرز تعقیب جرائم و کسب اطلاعات قضایی را مشخص میسازد، در سالهای اخیر در زبان علمی مفهوم روشنتری به دست آمده است و معرف "نظریه ریاضی" اطلاع و علم "اطلاعسنجی" و علم "سایبرنتیک" گردیده است. کلمه "اطلاع" در نظریه ریاضی اطلاع که از سالهای پس از جنگ جهانی دوم مقام علمی خاصی پیدا کرده و به معنای اصل خود بازگشته است. در این نظریه، اطلاع به معنای محاسبه عددی امکانات متناوبی است که به منظور "شکلبندی" یا ایجاد یک پیام با توجه به گیرندگان آن، انتخاب میگردد و هماهنگی و ناهماهنگی آنها اهمیت فراوان دارد. نظریه اطلاع که در سال 1949 میلادی برای استفاده در مسائل "ارتباطات دور" پدید آمد، مجموع تحقیقاتی را که برای سنجش مقداری اطلاع انجام می شود و همچنین با صرفهترین وسائلی را که به منظور به دست آوردن حداکثر اطلاع مورد استفاده واقع میگردد، در بر میگیرد. باید یادآوری کرد که دربارۀ نامگذاری این نظریه گاه ابهام و اشتباه پیش میآید. زیرا بعضی برای آن به جای کلمه "ارتباط" از "نظریه ریاضی ارتباط" سخن میگویند. بدین ترتیب بسیاری از کسانی که در این مورد با دو نام جداگانه برخورد میکنند، آنها را متفاوت میپندارند؛ در صورتی که بین این دو نظریه تفاوتی نیست و چون هر دو بر مفهوم "اطلاع" مبتنی میباشد، در واقع یک نظریه را تشکیل میدهند. اشتباه در این مورد ناشی از به کار رفتن کلمه "ارتباط" در کتاب معروف " تئوری ریاضی ارتباط" تألیف کلود شانون و وارن ویور امریکایی است. باید دانست که شانون و همکار او که از مبتکران اصلی این نظریه محسوب میشوند، کلمه "ارتباط" را در عنوان کتاب خود به معنای عمل انتقال و تبادل به کار نبردهاند، بلکه منظور آنها بررسی پیام ارتباطی است که به نام "اطلاع" بین فرستنده و گیرنده منتقل و مبادله میگردد. برای آنکه مفهوم "اطلاع" در این مورد روشنتر شود، باید به ارزش پیام برای گیرنده توجه گردد. بهطور کلی گیرنده موقعی تحت تأثیر یک پیام واقع میشود که این پیام نسبت به آنچه میدانسته است، تازگی داشته باشد. به عبارت دیگر هر پیام به منظور انتقال یک آگاهی تازه به کارمیرود و میزان همین آگاهی تازه است که تحت عنوان "اطلاع"، واحد ارزیابی قرار میگیرد. در هر ارتباطی که بین فرستنده و گیرنده برقرار میشود، ضمن تبادل پیام تعدادی از آگاهیهای قبلی نیز به گیرنده منتقل میگردد. و چون ارزش اطلاع موجود در هر پیام برای گیرنده، به میزان تازه بودن و غیرقابل پیشبینی بودن آن بستگی دارد، بنابراین، هر اندازه که عناصر تازه یک پیام بیشتر باشد، ارزش آن بالاتر میرود. بدین ترتیب، مفهوم "اطلاع" موضوع اندازهگیری و سنجش را مطرح میکند و بر این اساس میت وان به ارزیابی آماری عناصر تشکیل دهندۀ هر پیام پرداخت و موقعی که احتمالات مختلف وجود این عناصر شناخته شده باشد، محاسبه کمیتی اطلاع موجود در هر پیام به خوبی امکانپذیر است. پس میتوان نتیجه گرفت که "اطلاع" چیزی جز یک اندازه و مقیاس نیست و همان طور که مجموع اندازههای یادداشت شده برروی نقشۀ یک خانه بهوسیلۀ مهندس معماری، خود خانه نیست، به همانگونه، اطلاع نیز به خودی خود چیزی مستقلی بشمار نمیرود. اغلب درباره "اطلاعات" و آنچه معمولاً "خبر" نامیده میشود، اشتباه میکنند. باید یادآور شد که "اطلاع" مورد نظر در نظریۀ علمی اطلاع، یک مقیاس ریاضی است که برای اندازهگیری مقدار تازگی پیام نزد پیام گیرندگان از آن استفاده میشود. در صورتی که خبرهای معمولی، پیامهایی است که اطلاعات دربارۀ برخی از وقایع و مسائل اجتماعی در اختیار خوانندگان، شنوندگان و بیندگان قرار میدهند. به منظور آشنایی بیشتر با مفهوم "اطلاع" از جهت علمی، باید مسائل اندازهگیری پیامهای ارتباطی را روشنتر ساخت. لایبنیتز"Leibniz" فیلسوف و ریاضیدان آلمانی نخستین کسی است که موضوع سنجش مقداری پیامهای ارتباطی را مطرح کرده است. وی معتقد است که هر نوع پیامی را با هر درجه وسعت لغوی، میتوان به صورت یک دسته پرسشهایی که پاسخ آنها "آری" یا "نه" است درآورد و با یک گروه عددی مشخص ساخت. کلود شانون امریکایی و همکار او، در نظریۀ ریاضی اطلاع از روش شمارش تصاعدی اعداد زوج که به انگلیسی "Binary Digit" نامیده میشود، استفاده کردهاند و علامت اختصاری این روش را تحت عنوان بیت "Bit" واحد اطلاع معرفی کردهاند. بدین ترتیب "واحد اطلاع" میتواند شاخص انتخاب "آری" یا "نه" قرار گیرد. به طور مثال در یک مسابقه هوش رادیویی که به نام مسابقه بیست سؤالی انجام میشود. شیئی معین که قبلاً در نظر گرفته شده است، مورد پرسش واقع میگردد. در این مسابقه داوطلب پاسخگویی میتواند برای پیدا کردن نام شیئی مورد نظر، بیست سؤال عنوان نماید که گردانندگان مسابقه با پاسخ آری یا نه آنها را قبول یا رد میکند. فرض کنیم مسابقه دهنده، سؤالها را با توجه به حروف الفبا و کلماتی که براساس آنها در یک فرهنگ خاص 25 هزار لغتی وجود دارد، مطرح سازند. مثلاً ابتدا سؤال کند که آیا این شیء در فرهنگ نوشته شده است؟ هرگاه پاسخ مثبت بگیرد در آن صورت ممکن است بپرسد که آیا این واژه در ربع اول فرهنگ آمده است؟ اگر پاسخ منفی باشد، آشکار است که این لغت در ربع دوم فرهنگ قرار دارد. در سومین سؤال خواهد پرسید که آیا نام "آن شیء" بین فلان و فلان کلمه دیگر است، و چون به همین ترتیب برای مشخص شدن نام شیء به سؤالها ادامه میدهد، ابهام در اینباره به سرعت کاهش خواهد یافت و در سؤال پانزدهم چون همه امکانات موجود در فرهنگ لغت بررسی شده است، فوری نام شیء مورد مسابقه را پیدا خواهد کرد. بدین طریق انتقال پیام از فرستنده که طرح کننده موضوع مسابقه است به گیرنده یا برندۀ مسابقه که قبلاً هیچ اطلاعی از موضوع نداشته است، شاخص تناوبهایی است که در پانزده سؤال تصاعدی وجود دارند. به عبارت روشنتر باید گفت که اطلاع ناشی از کشف نام شیء مورد نظر در این مسابقه حاوی 15 (Bit) میباشد. اندازهگیری مقدار تناوبهای پیاپی موجود در یک پیام، با استفاده از نظریه ریاضی اطلاع سبب میشود که در جریان ارتباط و عمل انتقال پیام بین فرستنده و گیرنده بتوان از حداقل امکانات فنی برای مبادله حداکثر پیام بهرهبرداری گردد و هزینههای ارتباطی را نیز به حداقل ممکن کاهش دهد. باید در نظر داشت که عامل اصلی پیدایش این نظریه به وسیله کلود شانون و همکار او، فراهم کردن امکانات فوق برای ارتباطات تلفنی در فواصل دور بود. زیرا در سالهای پس از جنگ جهانی دوم به سبب محدود بودن تعداد خطهای ارتباطی و گرانی نرخ مکالمه، دشواریهای فراوان در محدود بودن تعداد خطهای ارتباطی و گرانی نرخ مکالمه، دشواریهای فراوانی در امریکا و سایر کشورهای دنیا وجود داشت. به همین سبب شرکت تلفنی "بل" به کمک شانون و دانشمندان دیگر به فکر چارهجویی افتاد بود. بدین ترتیب محاسبه ظرفیت اشغال خطوط و به طور کلی اندازهگیری مقدار اطلاع و مسئله اختلالهای صوتی که هنگام برقراری ارتباط ایجاد میشود اهمیت فراوان پیدا کردند و در قالب کلی اندازهگیری نظم و بینظمی مدلهای گوناگون اطلاع، براساس مفاهیم تناوب و تناسب احتمالات، برای آنها فرمولها و راه حلهای خاصی ایجاد شدند. نظریه " ریاضی اطلاع" بزودی در پیشرفت علوم و فنون جدید و مخصوصاً ساختن مغزهای الکترونیکی که هدف اصلی آنها تدارک و تجزیه و تحلیل اطلاعات و حل مسائل بسیار پیچیدۀ علمی است، نقش مهمی به عهده گرفت. برای حل اینگونه مسائل پیچیده نیز، احتمال امکاناتی که در نتیجه توالی و تناوب اطلاعات پدید میآیند، به کمک دستگاههای خودکار مورد محاسبه قرار میگیرد. بدین ترتیب به کمک نظریه اطلاع، میتوان به اطلاع سنجی پرداخت و از دستگاههای خودکار شمارگر و حسابگر در زمینه امور مختلف اجتماعی بهرهبرداری کرد.[5] استاد حمید مولانا در کتاب ارتباطشناسی، اثر آقای مهدی محسنیان راد، در مقدمهای فرمودهاند که آن طور که من اطلاع دارم کتابی که واژه و مفهوم "ارتباطات" را از جنبههای نظری و علمی بررسی جامعی کند، به زبان فارسی وجود ندارد. درنوشتههایی که تاکنون در ایران به چاپ رسیده نظریههای ارتباطات از دیدگاه رسانههای جمعی و به صورت خیلی پراکنده از دریچۀ علوم دیگر مورد بحث قرار گرفته است. در نوشتهها و گفتارهای مربوط به Communication، لغت "ارتباط" یا "ارتباطات" در ایران معمول شده است و این لغت را مترادف واژه و مفهوم انگلیسی یا لاتین "کامیونکاسیون" یا "Communications" "کامیونکاسیونس" به صورت جمع بهکار میبرند. برای من این موضوع قابل تأمل و تردید است ... ریشه لغت لاتینی بیش از همه جنبهای را که در دو نقطه یا دو نفر چیزی باهم مشترک داشته باشند در بردارد. لغت "ارتباط" در فارسی حاوی این بند اشتراکی نیست و معمولاً جنبۀ فنی و علمی دارد. این مشکل، تنها در زبان و و استعمال فارسی کنونی آن نیست، بلکه در زبانهای دیگر مخصوصاً در مباحث مربوط به علم این رشته بهویژه در ترجمه و استفاده از آن وجود داشته است. لغت "کامیونکاسیون" در مدلهای ریاضی، فلسفی، و زیستشناسی توسط دانشمندان این رشتهها استفاده شده است. و در امور اجتماعی بیش از همه به عقیدۀ من معنی و تعریف این واژه دو عامل و اصل مهم را در بردارد: یکی اصل شرکت کردن یا مشارکت و دیگری اصل اعتماد، بدون این دو عامل اصلی، چنین واژهای آن طور که در علوم اجتماعی از آن باید استفاده شود، معنی خود را از دست میدهد. باید توجه داشت که استعمال واژۀ ارتباط به صورت جمع یعنی "ارتباطات" بیشتر به معنی جنبه مطالعه ابزار و لوازم و فن این پدیده را میرساند و جنبۀ مفرد آن بیشتر به سیر و جریان این رشته مربوط میشود.[6] ارتباط معانی مختلفی دارد، از آن جمله: گزارش دادن، پیوند دادن، منتقل کردن، بیان کردن، منتشر کردن. به طور کلی کلمه ارتباط به معنای وسیع آن مفاهیمی نظیر انتقال و انتشار آگاهیها و اندیشۀ و همکاری عمومی را در برمیگیرد. فرهنگ انگلیسی وبستر در تعریف ارتباط آمده است: ارتباط عبارت است از عمل انتقال، اظهار، بیان و گفت و گو بین یک فرد با افراد دیگر در فرهنگ دانشگاهی (انگلیسیـ فارسی) آریان پور معادلهای فارسی زیر را برای کلمه ارتباط آورده است: ارتباط، وسایل ارتباطی، مبادله، گزارش، خطوط ارتباطی، گزارش، ابلاغیه، مراوده، اخبار، جلسه رسمی و سرّی، کاغذنویسی، مکاتبه، سرایت و راه. در فرهنگ فارسی معین، ارتباط در معنی مصدری متعدی: بستن، بستن چیزی یا چیز دیگر، ربط دادن، و در معنی مصدر: بستگی، پیوند، پیوستگی و رابطه آمده است. قدیمیترین فکر مربوط به ارتباطات بهوسیلۀ ارسطو بوده است. وی در کتاب "ریطوریقا از ارتباط اندیشمندانه یا ارتباط عامیانه یا بازاری صحبت میکند. وی هدف ارتباط را جستجو برای دستیابی به همه وسایل و امکانات موجود برای ترغیب و اقناع دیگران میداند. به این صورت که برقرار کننده ارتباط از هر راه و وسیلهای که امکان داشته باشد، طرف مقابل ارتباط یا مخاطب خود را تحت نفوذ درآورده و نظر و اندیشۀ خود را به او بقبولاند. برای آنکه مفاهیم ارتباط روشنتر شود، چند نمونه از تعریفهایی که دانشمندان و متخصصان علوم ارتباطات در اینزمینه بیان کردهاند، ذکر میگردد. ادوین امری[7] (1967( در کتاب مقدمهای بر ارتباطات جمعی برای ارتباط تعریف زیر را ارائه می دهد: «ارتباط عبارت است از فن انتقال و اطلاعات و افکار و رفتارهای انسانی از یک شخص به شخص دیگر. بهطور کلی هر فرد برای ایجاد ارتباط با دیگران و انتقال پیامهای خود به ایشان از وسایل مختلف استفاده میکند. مثلاً وقتی انسان میخندد، با نگاه و لبخند، نشاط خود را به دیگری نشان میدهد. همچنین هنگامی که شخصی به شخص دیگری صبحبخیر میگوید، با بیان شفاهی، دوستی و صمیمیت خویش را به او میفهماند. بههمین ترتیب موقعی که انسان به دیگری نامه مینویسد، با بیان کتبی مقصود خود را به نظر او میرساند و با وی ارتباط برقرار میکند. رد فیلد[8] در تعریف ارتباط میگوید: ارتباط پهنۀ گسترده مبادلات انسانی حقایق و عقاید است. در تعریف لاندبرگ[9] ارتباط اینگونه بیان میشود: «ارتباط ... آن شکل از کُنش متقابل است که از طریق نمادها صورت میگیرد. این نمادها ممکن است نمادهای اشارهای، تصویری، تجسمی، لفظی یا هر نماد دیگری باشد که به منزلۀ محرک رفتار عمل میکند. رفتاری که بهوسیلۀ خود نماد و بدون وجود شرایط ویژه آن کس که واکنش نشان میدهد بروز نمیکند. روتسن در تعریف ارتباط میگوید: مقصود اصلی ما تغییر دادن روابط ذاتی میان ارگانیسم خود ما و محیطی است که در آن به سر میبریم. بهویژه مقصود اصلی ما کاهش این احتمال است که تنها آماج نیروهای خارجی باشیم، و افزایش این احتمال که خود اعمال کنیم. مقصود اصلی ما در ارتباط آن است که به یک عامل اثرگذار تبدیل شویم. بر دیگران، بر محیط فیزیکی خود و برخودمان تأثیر بگذاریم و بهصورت یک عامل تعیین کننده درآئیم و در این که اشیاء چگونه باشد حق نظر داشته باشیم. انجمن بینالمللی تحقیقات ارتباط جمعی، ارتباط را اینگونه تعریف میکند: هنگام صحبت از ارتباط، منظور روزنامهها، نشریهها، مجلهها، کتابها، رادیوها، تلویزیونها، ارتباطات راه دور تلفن، تلگراف، کابلهای زیر دریاییها و پست است. همچنین ارتباط چگونگی تولید و توزیع کالاها و خدمات مختلفی را که وسایل و فعالیتهای فوق برعهده دارند و مطالعات و پژوهشهای مربوط به محتوای پیامها و نتایج و آثار آنها را در برمیگیرد. ارتباط را میتوان جریانی دو طرفه دانست که طی آن دو یا چند نفر به تبادل افکار، نظریات، احساسات و حقایق میپردازند و از طریق به کار بردن پیامهایی که معنایش برای همه آنها یکسان است به انجام این امر مبادرت میورزند. هنگامی که ارتباط را کوشش آگاهانه فرستنده پیام برای سهیم ساختن گیرنده در اطلاعات، عقاید، طرز فکرهایشان میدانیم، مسأله تفاهم و هماهنگی فرستنده و گیرنده اهمیت اصلی و اساسی خود را به دست میآورد. در تعریف دیگر، ارتباط عبارت است از هرگونه انتقال پیام بین فرستنده از یک طرف و گیرنده از طرف دیگر، خواه فرستنده انسان باشد و خواه یک دستگاه مکانیکی. کلود شانون و وارن ویور و دانشمند امریکایی در کتاب معروف خود با عنوان " تئوری ریاضی ارتباط" مینویسند: کلمه ارتباط معرف تمام جریانهایی است که به وسیله آنها یک فکر میتواند فکر دیگری را تحت تأثیر قرار دهد. به عبارت دیگر ارتباط سبب میشود که وجدان انسان در وجدان دیگران تصاویر و مفاهیم، تمایلات و رفتارها و آثار روانی گوناگون به وجود آورد.[10] چارلز کولی، دانشمند جامعهشناس امریکایی در سال 1909 در کتاب معروف خود با نام "سازمان اجتماعی"، ارتباطات را چنین تعریف کرده است: "ارتباط ساز و کاری است که روابط انسانی براساس و بهوسیلۀ آن به وجود میآید و تمام مظاهر فکری و وسایل انتقال و حفظ آنها در مکان و زمان بر پایه آن توسعه پیدا کند. ارتباط حالت چهره، رفتار، حرکات، طنین صدا، کلمات، نوشتهها، چاپ، راه آهن، تلگراف، تلفن و تمام وسایلی که اخیراً در راه غلبه بر مکان و زمان ساخته شده است، همه را در برمیگیرد. در این تعریف چند عنصر وجود دارد:- نخستین اندیشه مهم موجود در این تعریف آن است که ارتباط را بر مبنای اساسی روابط انسانی قلمداد میکند.
- اندیشۀ مهم دیگر آن معرفی ارتباط به عنوان جریان خاصی است که روابط انسانی با استفاده از آن عملاً برقرار میگردد.
- در این تعریف به عنصر دیگری که میتوان آن را نمادگذاری و مظهرسازی ( کلمات، علامتها، تصویرها و مانند آن) نامید و لازمۀ برقراری ارتباط بین انسانهاست، نیز اشاره شود.
- آخرین عنصری که در این تعریف مشاهده میشود، وسیلۀ انتقال است که موضوع و محتوای روابط انسانی (اطلاعات، افکار، تمایلات، تجربهها و نظایر آن) را از شخصی به شخص دیگر یا از گروهی به گروه دیگر، منتقل میکند.
انواع ارتباط
ارتباطات سنگ پایه اولیه تمدن بشری است. هرقدر که جامعه از سادگی به سوی بغرنجی پیش میرود و پیچیدهتر میشود، ارتباطات انسانی نیز اشکال پیچیدهتری به خود میگیرد تا جایی که این درهم پیچیدگی ارتباطات میان انسانها، امروزه یکی از مهمترین ویژگیهای سازمانی بشری است. مبادله افکار و اطلاعات میان آحاد انسانی، یکی از مبرمترین نیازهای زندگی اجتماعی است و ارتباطات به عنوان حلقه واسطه، فرد را به جامعه متصل کرده و زمینۀ انتقال میراث فرهنگی از نسلی به نسل دیگر را فراهم آورده است. گستردگی جوامع تودهدار، وجود ابزار و لوازم را برای برقراری ارتباط ایجاب کرده است که وسایل ارتباط جمعی از جمله نمونههای بارز آن به شمار میرود. در مطالعه ارتباطات، با انواع پیوندهای اجتماعی در جامعه سرو کار داریم. در اینجا میکوشیم تقسیمبندیهای مختلف از ارتباط را به طور جداگانه بررسی کنیم. الف) ارتباط از نظر برقرار کننده و دریافت کننده. در ارتباط از نظر برقرار کننده و دریافت کننده، ارتباط به قسمتهای زیر تقسیم میشود:- ارتباط انسان با انسان، 2. ارتباط انسان با حیوان، 3. ارتباط حیوان با انسان، 4. ارتباط حیوان با حیوان، 5. ارتباط انسان با ماشین و ماشین با انسان، 6ـ ارتباط انسان با مبداء خلقت.
- خبر دادن (خبر کردن نوزادان، همنوعان، اعلام وجود دشمن، غذا، ...).
- نشان دادن احساسی که در آن لحظه بر حیوان مستولی است (خشم، ترس، ...).
- رفع نیازهای غریزی و همجنس خواهی.
- ارتباط کلامی در این نوع ارتباط کلمات که واحد زبان هستند به صورت نوشتاری و یا گفتاری در خدمت ارتباط درمیآیند.
- ارتباط غیر کلامی هرگاه برای انتقال پیام از نمادی غیر از کلمات استفاده شود، ارتباط غیرکلامی برقرار گردیده است. نماد غیر کلامی میتواند به صورت نقاشی، رقص، زبان و یا هر نماد دیگر باشد. عموماً ارتباط غیرکلامی را به صورت زبان علامات، زبان اشیاء و زبان حرکات تقسیم میکنند.
اهمیت ارتباطات
انسان با استفاده از ارتباطات، تواناییهای جدیدی را برای خود به وجود آورده است. مثلاً با بهرهگیری از علایم و نشانههای ارتباطی، رفتار اجتماعی خود را در شهرها و اجتماعات بزرگ و کوچک مهار میکند. با استفاده از زبان و خط، فرهنگ، تاریخ، علوم و تجربیات خود و گذشتگان را به آیندگان منتقل میسازد. و از همه مهمتر با استفاده از وسایل ارتباطی، جامعه را برای توسعه یافتن و بهتر زندگی کردن آماده میسازد. از آنجایی که ارتباطات یکی از اهرمها و وسایل مؤثر در زندگی اجتماعی انسان به شمار میرود، نقش ارتباطات را در جریان توسعه جوامع بشری نمیتوان امری ساده تلقی کرد. آنچه در حال حاضر به صورت یک پدیده متحول و مهم در جوامع مختلف نمود عینی یافته و همه کنشهای اجتماعی را تحت تأثیر قرار داد، پدیدهای است که باید آن را شکل تکامل یافته شبکههای ارتباطی بشر نخستین تا به امروز دانست. رشد و تکامل فعالیتهای ارتباطی و وابستگی جوامع حاضر به نقش کلیدی آن برای ایجاد تحولات اساسی، چنان پُرشتاب و عمیق بوده است که به حق بایستی آن را به مشابه انقلابی عظیم دانست و زمینه اصلی هرگونه دگرگونی اجتماعی و فرهنگی را در گسترش شبکههای ارتباطی دانست. انسان امروزی پس از تأمین نیازهای اولیه خود ناگزیر به استفاده از شبکههای ارتباطی موجود در جامعه است، تا به کمک آن بتواند مراحل رشد و تکامل مادی و معنوی را طی کند، به خصوص اینکه کمبود نیروهای انسانی در زمینههای گوناگون، گروههای مختلف جامعه را ملزم به بهرهگیری از شبکهها و وسایل ارتباطی متعددی نموده است. همچنین بسیاری از پژوهشگران مسایل مربوط به توسعه کشورهای جهان سوم معتقدند که با استفاده صحیح از وسایل ارتباط جمعی میتوان با فقر و بیسوادی به مبارزهای بی امان پرداخت و با ارائه پیامهای فرهنگی و اجتماعی و آموزش فنون حرفهای به گروههای کار در جامعه کمکهای شایانی نمود. به عبارت دیگر، نگاهی به تحولات تدریجی وسایل ارتباطی در قرن حاضر بیانگر آن است که تفکر انسان تا چه حد به ابزارهای ارتباطی، از زبان به عنوان نخستین وسیله ارتباطی گرفته، ابزارهای پیچیده انتقال اطلاعات مانند خطوط الکترونیکی و نیز ماهوارهها وابسته و مدیون آن است. اگر این ابزارهای ارتباطی نبود، تفکر و شرایط فعلی نیز در جهان وجود نداشت.[11]- 1. اشرفی ریزی، حسن، کاظم پور، زهرا. جغرافیای سیاسی اطلاعات (فاصله بی فاصله) تهران: چاپار، 1386 . ص 55)
- پیشین، ص 56-57.
- نشاط، نرگس. از اطلاعات تا کوانتوم. تهران، دما، 1385. ص 5، 6.
- معتمدنژاد، کاظم. وسایل ارتباط جمعی. تهران. دانشگاه علوم و ارتباطات اجتماعی. 1355. ص 51-25.
- 2. محسنیان راد، مهدی. ارتباط شناسی. تهران: سروش، 1369، ص 14-17.
اشتراکگذاری
پدیدآوران این مطلب
دیدگاهها
برای نوشتن دیدگاه وارد شوید.




