در این مقاله
- درباره سخنرانان و دبیر نشستها
- فلسفه در عصر اطلاعات
- مقدمه
- فلسفه چیست و چه میکند؟
- فلسفة اطلاعات
- انقلابهای علمی پیش از عصر اطلاعات
- انقلاب کپرنیکی
- انقلاب داروینی
- انقلاب فرویدی
- انقلاب اطلاعاتی
- هستیشناسی اطلاعات
- معرفتشناسی اطلاعات
- اخلاق اطلاعات
- فلسفه اطلاعات در کتابداری
- مقدمه
- اطلاعات چیست؟
- نیاز اطلاعاتی و فلسفه اطلاعات
- اطلاعجویی در «بافت»
- صدق و کذب اطلاعات
- استدلال اتاق چینی
- نقطة آغاز علوم
- مفاهیم علمی و تحلیل فلسفی
- دو شهود مبنایی در مورد اطلاعات
- انواع تحلیلهای اطلاعات
- مرجع اطلاعات
- فلسفه و فرهنگ
علم اطلاعات و فلسفه اطلاعات موضوع نشستی علمی و بینرشتهای یزدان منصوریان (از کتابداری و علم اطلاعات) و امیراحسان کرباسیزاده (از فلسفه) است که به کوشش دکتر مهرناز خراسانچی و مصطفی امینی برگزار شد. علم اطلاعات و فلسفه اطلاعات اولین نشست از مجموعه نشستهای ششگانه درباره علم اطلاعات و دانش شناسی است. این نشست در ۲۰ فروردین ۱۳۹۴در کتابخانه عمومی حسینیه ارشاد برگزار شد و نشر کتابدار مجموعه آن را منتشر کرده است.
درباره سخنرانان و دبیر نشستها
دکتر یزدان منصوریان دکتر یزدان منصوریان، عضو هیئت علمی و مدیر گروه علم اطلاعات و دانششناسی دانشگاه خوارزمی و رئیس کتابخانه مرکزی این دانشگاه است. وی در سال ۱۳۷۰ در رشته مهندسی کشاورزی پذیرفته شد. پس از آن به رشته علم اطلاعات و دانششناسی علاقمند شد و مقطع کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانششناسی را در دانشگاه فردوسی مشهد گذراند. در سال ۱۳۸۱ تحصیلاتش را در دوره دکتری کتابداری و علم اطلاعات در دانشگاه شفیلد انگلستان آغاز کرد و در شهریور ۱۳۸۵ از پایاننامه دکتری خود با موضوع «وب پنهان» دفاع کرد و سپس به ایران بازگشت. فعالیتهای آموزشی و پژوهشی ایشان در زمینههایی مانند روش پژوهش و نگارش علمی، سواد اطلاعاتی و پایگاههای اطلاعاتی، مرجعشناسی، ذخیره و بازیابی اطلاعات، مهارتهای اطلاعجویی و اطلاعیابی است. کتاب «مبانی نگارش علمی» و «روش تحقیق در علم اطلاعات و دانششناسی» از مهمترین آثار او است. او عضو هیئت تحریریه چند مجله داخلی و خارجی است. از جمله این مجلات میتوان به فصلنامههای «نقد کتاب اطلاعرسانی و ارتباطات»، «مطالعات کتابداری و نسخهشناسی»، «تعامل انسان و اطلاعات» و مجله « Evidence Base Library and Information Practice» دانشگاه آلبرتای کانادا اشاره کرد. یزدان منصوریان هم اکنون در یکی از دانشگاههای استرالیا تدریس می کند. دکتر امیراحسان کرباسیزاده دکتر امیراحسان کرباسیزاده، عضو هیئت علمی گروه مطالعات علمِ مؤسسه حکمت و فلسفه ایران است. وی دورة کارشناسی الکترونیک را در سال ۱۳۷۷ و در دانشگاه صنعتی شریف به پایان برد. سپس تحصیل در رشته فلسفه علم را در همین دانشگاه آغاز کرد. او دورة اِمفیل (Master of Philosophy) را در دانشگاه کمبریج و دورة دکتری فلسفه را در دانشگاه بریستول گذراند. پژوهشهای او، بیشتر در حوزة فلسفة علم، فلسفة ذهن، تاریخ علم، فلسفة فیزیک، متافیزیک، تاریخ زیستشناسی و نظریه تکامل است. «آشنایی با فلسفة علم»، «آشنایی با فلسفة ذهن» و «علم، جامعه، اخلاق: جستارهایی در ابعاد اجتماعی و اخلاقی علم» از مهمترین آثار ایشان است. مهندس مصطفی امینی، دبیر نشستها مصطفی امینی، کارشناس ارشد مهندسی کامپیوتر (گرایش نرمافزار)، و دانشجوی سال آخر دکترای تخصصی علم اطلاعات و دانششناسی در دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران است. ایشان دوره مدیریت کسبوکار را در مدارس آزاد کسبوکار گذرانده است و بهصورت متمرکز در زمینۀ تحول دیجیتالی در صنایع، نوآوری و توسعه کسبوکارهای دیجیتالی فعالیت علمی و عملی دارد. بعضی از سوابق کاری ایشان عبارتند از: آیندهپژوهی، مدیریت نوآوری و دانش، و مسئول تجاریسازی مرکز تحقیقات فناوری اطلاعات مبین، مدیر کسبوکار شرکت خدمات ارتباطی و الکترونیکی ایرانیاننت (اولین اپراتور FTTx ایران)، مشاور نوآوری و کسبوکار دیجیتالی در بانکهای مختلف، مدرس دانشگاههای سراسری و آزاد و همچنین دبیر نشستهای علم اطلاعات و دانششناسی کتابخانه عمومی حسینیه ارشاد. از امینی بیش از ۵ عنوان کتاب و ۳۰ مقاله ملی و بینالمللی در زمینههای مدیریت اطلاعات، مدیریت خدمات فناوری اطلاعات، مدیریت پایگاه داده، مدیریت کسبوکار و طراحی خدمات ارزش افزوده منتشر شده است. حوزههای فعالیت ایشان توسعه کسبوکارهای دیجیتالی، تحول دیجیتالی، مدیریت فرآیندهای کسبوکار، سیستمهای فیزیکی-سایبری، مدیریت داده و اطلاعات است. وی هم اکنون دانشآموخته پست دکترای علم اطلاعات و دانش شناسی از دانشگاه تربیت مدرس است و تجربه مدیریت چند نهاد مهم در حوزه اطلاعات و ارتباطات را در کارنامه اش دارد. دکتر مهرناز خراسانچی، رئیس کتابخانه عمومی حسینیه ارشاد مهرناز خراسانچی فردی اثرگذار و فعال در حوزه کتاب و کتابخانه و کتابداری در ایران است. حضور فعال وی در انجمنها و رویدادهای مختلف شاهد این ادعاست. خراسانچی تجربه مدیریت یکی از مهمترین و پیشگامترین کتابخانههای عمومی کشور به نام کتابخانه عمومی حسینیه ارشاد را دارد. خراسانچی تجربه عضویت در هیات مدیره انجمن کتابداری پزشکی و شرکت پارس آذرخش (و مدیر عامل همین شزکت) را دارد. او در چند نهاد دیگر مرتبط با ادبیات کودکان و نوجوانان و کتابخانه و کتابداری از جمله شورای کتاب کودک و خانه کتابدار کودک و نوجوان نیز حضوری برجسته دارد. چندین تقدیرنامه و دریافت جوایز متعدد ملی رهاورد مشارکت وی در کمیتههای علمی و اجرایی چندین همایش ملی و جهانی، سخنرانیهای علمی و ترویجی متعدد و نیز فعالیتهای علمی، آموزشی و اجرایی دیگر بوده است: از جمله جایزه مدیر برتر فناوری اطلاعات در ۱۴۰۳، جایزه ترویج علم، مدیر برتر کشور و مروج خواندن.فلسفه در عصر اطلاعات
دکتر امیراحسان کرباسیزاده
مقدمه
من در مورد کتابداری تقریبا هیچ چیز نمیدانم. حتی نمیدانم چه مسائلی در کتابداری مطرح است. بنابراین از دید آدمی که با فلسفه آشناست و از آن کمتر با فلسفة اطلاعات آشنایی دارد، دربارة فلسفة اطلاعات حرف خواهم زد. امّا قبل از پرداختن به این موضوع، میخواهم بگویم فلسفه ماهیتاً چه کاری میکند و پس از آن، تصویری اجمالی از یک کار فلسفی به شما بدهم و بعد بگویم که زمانی که کار فلسفی ناظر به مفهوم اطلاعات باشد چه نوع مسائلی تولید میکند و فلاسفه در حوزة عصر اطلاعات به دنبال چه چیزهایی هستند؟فلسفه چیست و چه میکند؟
سه فعالیت عمده در فلسفه
فلسفه تعاریف متفاوتی دارد، امّا به نظر من، فلسفه شامل سه فعالیت عمده میشود: فعالیت اوّل این است که به ما نشان دهد مفاهیمی که در زبان طبیعی یا در زبان روزمرّه یا حتی در حوزههای مختلف دانش به کار میگیریم، مفاهیم دقیق و شفافی نیستند؛ یعنی مرزهای آن مفاهیم با یکدیگر مشخص نشده است. مثلاً در حوزة زبان روزمرّه، از علیّت یا علت صحبت میکنیم، یکی از کارهای فلسفی این است که به ما نشان دهد مفهومی که از علیّت در زبان طبیعی به کار میگیریم، مفهومی واحد نیست؛ یعنی دقیقاً برای خود گویندة زبان مشخص نیست که این مفهوم به چه معنایی است. این کار به اصطلاح، رفع توهّم شفاف بودن مفاهیم به کار گرفته شده برای گویندگان زبانی خاص یا حوزهای تخصصی از مفاهیم است. بنابراین در قدم اوّل، فلسفه هدفی تخریبی یا سلبی دارد برای اینکه به انسانها نشان دهد که مفاهیمی که به کار میگیرند و خیلی راحت برای بیان مقاصد خود از آنها استفاده میکنند وقتی در معرض تعریف و دقت فلسفی قرار میگیرند، مرزهای مشخصی ندارند. قدم دوم فلسفه، پروژة ایجابی است که طی آن مفاهیم نادقیق زبان را دقیقتر کند. یعنی با ابزارهایی که در دست دارد، با ابزار روشنگری، تعریف، منطق و استدلال نشان دهد که میشود شبکة مفهومی دقیقتری با مفاهیم روشن ساخت. خوب این قدم دوّم، قدم خیلی سختی خواهد بود، همانطور که در سخنرانی خود به آن اشاره خواهم کرد، در مورد همین اطلاعات اگر بخواهد این تغییر فلسفی صورت بگیرد نتیجه از قبل مشخص نیست و راهها و قدمهای مورد نیاز برای تدقیق مفهوم اطلاعات گامهای مشخصی نیست و به عبارت دیگر ما انسانها هیچ فرآیند الگوریتمی برای تدقیق و روشنسازی مفاهیم در دست نداریم. برای همین است که از دید بیرونی، فلسفه مجموعة آشفتهای از دیدگاهها در مورد مفاهیم مختلف به نظر میرسد. این وضعیتی طبیعی در فلسفه است که زمانی که میخواهد در مسیر پروژة ایجابی قدم بردارد برای روشن کردن مفاهیم و برای تدقیق مفاهیمی که به ظاهر روشن هستند ولی در باطن روشن نیستند، دچار اشکال میشود. امّا قسمت سوم پروژه این است که این مفاهیم تدقیقشده را برای ارائة توصیفی یکپارچه از واقعیت به کار بگیرد. این قسمت جذابی برای فیلسوفان است که خود من هم به این قسمت خیلی علاقه دارم و فکر میکنم که کار فلسفی یکی از مهم-ترین بخشهایش این است که یک تصویر یکپارچه از واقعیت بیرونی و وضعیت انسان را در آن واقعیت بیرونی به ما بدهد. حالا اینکه آیا اطلاعات میتواند در آن تصویر یکپارچه دخیل باشد یا نه، مسئلهای است که در طی بحثها به آن اشاره خواهیم کرد. پس فعالیت فلسفی سه قسمت دارد؛ قسمت اوّل این فعالیت تحقیقی و قسمت دوم و سوم یک فعالیت سازنده است. قسمت اوّل شامل تدقیق مفاهیم و قسمت دوم بکارگیری مفاهیم دقیقشده و روشن برای توصیف یکپارچه از واقعیت بیرونی است. واقعیت بیرونی شامل انسان و وضعیت انسان در آن است.فلسفة اطلاعات
اگر بخواهیم دربارة فلسفة اطلاعات سخن بگوییم، نخست باید مقداری دربارة اطلاعات صحبت کنیم و بعد بگوییم که ترکیب فلسفة اطلاعات چه مسائلی را ایجاد میکند. همة شما میدانید که اطلاعات به نحوی با ثبت و ضبط وقایع و تاریخ مرتبط است و گویی که انسان از زمانی که شروع به ثبت وقایع کرد، وقایعنگاری وسیلهای برای انتقال اطلاعات به نسلهای آینده بود. بنابراین اگر ما تاریخمند نبودیم گویا اطلاعات هم نداشتیم. اگر این دغدغة کنجکاوانه را برای ثبت وقایع تاریخی و انتقال آنها به نسلهای بعد نداشتیم، گویی در قالب جامعة انسانی، اطلاعاتی هم بهوجود نمیآمد و اطلاعاتی هم منتقل نمیشد.انقلابهای علمی پیش از عصر اطلاعات
زمانی که صحبت از عصر اطلاعات میکنیم منظور ما صرفا ثبت وقایع تاریخی یا دورانی که انسان قادر به ثبت وقایع بود، نیست. منظور ما از آن اتفاقی است که تقریباً از اواسط یا اواخر قرن بیستم تا امروزه ما شاهد آن هستیم و آن عصر انقلاب انفورماتیکی یا اطلاعاتی است. برای اینکه دربارة انقلاب اطلاعاتی توضیح دهم و بگویم که این انقلاب چه اهمیت فلسفی دارد، ناچارم اندکی در مورد انقلابهای علمی پیش از آن، به اختصار سخن بگویم؛ سپس بگویم که انقلاب اطلاعاتی که منجر به تولید عصر اطلاعات شد چه فضایی را برای ما به وجود آورده است و طبعاً چه مسائلی به دنبال آن رخ میدهد.انقلاب کپرنیکی
انقلاب کپرنیکی در تاریخ علم یکی از مهمترین انقلابها به شمار میآید. اگر بگوییم که این انقلاب دفعتاً رخ داد، انتشار کتاب «دربارة دَوَران افلاک آسمانی » کپرنیک در 1543، زمان مناسبی برای شروع آن محسوب میشود. انقلاب کپرنیکی تحولی در نگاه انسان به مرکز زندگی به همراه داشت. به این معنا که اگر قدما فکر میکردند که زمین مرکز عالم است، کپرنیک گفت که زمین مرکز عالم نیست، بلکه خورشید جایگزین زمین میشود و عالمِ محدودِ دوران قدیم، تبدیل به عالمی بیکران میشود که خورشید یکی از مراکز متعدد آن است و تعداد بیشماری از سیّارگان به دور هر یک از این مراکز میگردند. این اتفاق از انقلابهای مهم علمی بود که طبعاً یکی از پیامدهایش این بود که جایگاه زمین عوض شد و جایگاه انسانی که اشرف مخلوقات بود از یک جایگاه ثابت و مرکز عالم تبدیل شد به یکی از سیارههایی که به دور خورشید میگردد.انقلاب داروینی
انقلاب دوم، انقلاب داروینی است که در قرن نوزدهم با انتشار کتاب «منشأ انواع » در 1859 آغاز شد و آن تصور قدیمی از انسان را عوض کرد که انسان را به عنوان یک تافتة جدابافته از سایر موجودات در نظر میگرفتیم و اشرف مخلوقات؛ داروین سعی کرد نشان دهد که ما خویشاوندی و قرابت نزدیکی با سایر گونههای زیستی هم داریم. بنابراین جایگاه رفیع انسان مقداری تخریب شد، علاوه بر این اگر در انقلاب کپرنیکی مرکز زندگی انسان عوض شد و دیگر آن جایگاه بالا را نداشت در انقلاب داروینی به ما نشان داده شد که ما خیلی هم برتر و اشرف از سایر موجودات نیستیم.انقلاب فرویدی
در انقلاب بعدی که در قرن بیستم رخ داد، یعنی در انقلاب فرویدی ، تصور دیگری هم که میراث تاریخی ما بود، از بین رفت؛ تصور این که ما خودمان را خیلی خوب میشناسیم. ما به اصطلاح، مرجع اوّلشخص برای دانستن باورها و عقاید و افکار خود هستیم؛ افکار من حداقل برای خود من بیشتر از همه واضح است. امّا فروید به ما نشان داد که بسیاری از افکار ما برای خودمان هم آشکار نیست؛ من ناخودآگاهی دارم که بسیاری از باورهای من در آن ضمیر ناخودآگاه است و کار یک روانکاو است که در مسیر روانکاوی، آن باورهای ناخودآگاه را به خودآگاه من بیاورد و تا متوجه شوم که چه قسمت عظیمی از باورهای من برای من نامکشوف است.انقلاب اطلاعاتی
این انقلابها همانطور که گفتم پیامدهایی هم داشت که پیامدهای آن را به اختصار، اشاره کردم. امّا انقلاب مهمتر، انقلاب اطلاعاتی بود، به نظر بسیاری از مورخین علم، «آلن تورینگ » یعنی کسی را که مبدع دانش محاسبات و کامپیوتر است باید پدر این انقلاب بدانیم. این انقلاب موجب تولید و انفجار بیش از حدّ اطلاعات شد، یعنی چه؟ ما در عصری زندگی میکنیم که به آن عصر انفجار اطلاعات میگوییم؛ ما با طوفان یا سونامیِ اطلاعات مواجه هستیم که اگر بخواهم در این زمینه مقداری آمار بدهم، باید به آماری که در سال 2002 منتشر شد اشاره کنم: به ازای هر کودک که متولد میشود، اطلاعاتی که در دسترس او است حدود 800 مگابایت است. این 800 مگابایت را اگر تبدیل به کتابهای چاپی کنید، تقریباً ده متر میشود؛ یعنی اگر این کتابها را روی هم بگذارید، ده متر کتاب میشود که برای هر کودک وجود دارد که این اطلاعات را جذب کند. این طوفان اطلاعات قبلاً وجود نداشت. شما به کتابهایی که در دورة اسلام خودمان نوشته شده است، نگاه کنید. کتابهایی که به صورت دایرهالمعارفگونه برای علوم آن دوران هستند، برای نمونه کتاب مفاتیحالعلوم خوارزمی را در نظر بگیرید که در قرن پنجم نوشته شده و مرحوم خدیو جم آن را چاپ کرده است، کتابی تقریباً 200 صفحهای است که نویسنده در این کتاب، اصطلاحات تمام علوم آن دوران را جمع کرده است. فرض کنید اگر بخواهیم چنین کاری را امروزه انجام دهیم، باید چکار کنیم. مفاتیحالعلوم تقریباً معادل دفترچههایی است که برای کنکور اسامی رشتهها را معرفی میکنند. در این دفترچهها شما یک سری اسامی میبینید، بههیچوجه هیچکدام از این رشتهها تعریف نشده و واژگان کلیدی آن نیامده است. بنابراین مقایسه کنید که چقدر حجم اطلاعات و طبعاً پردازش آنها زیاد شده است. فضایی که این اطلاعات به وجود میآورند و پیامدهای آن برای انسان، خود بحثهایی است که مترتّب بر آن است. یکی از علائق فلاسفة اطلاعات همین بحثهاست. مثلا آیا در جامعة اطلاعاتی که ما به انفجار اطلاعاتی رسیدیم و از مرز زیتابایت و اگزابایت هم در سال 2011 گذشتیم، اصلاً تصور این ارقام یک مقدار ما را دچار مشکل میکند و کار کردن با آن و نوشتن همین ارقام یک کار عجیب و سرگرمکننده است. حال به نمودار شمارة ۱ نگاه کنید. این نمودار ترافیک اطلاعات را در حوزة موبایلها از سال 2012 نشان میدهد. یعنی از سال 2012 تا 2017. به قسمت بالای نمودار نگاه کنید. پیشبینی این است که در سال 2017 ما در حوزة موبایل تقریباً به دوازده میلیون ترابایت مبادلة اطلاعاتی در ماه برسیم. این فقط حوزة موبایل را نشان میدهد. حال اینکه در سایر حوزههای اطلاعات دیجیتال اوضاع چگونه است و چقدر ما اطلاعات دیجیتال تولید کردهایم، بماند؛ چقدر پیسی تولید کردهایم، چقدر کتاب تولید کردیم، اینها اطلاعاتی است که در حوزههای دیگر می-توانید پیدا کنید.
نمودار شماره ۱. ترافیک اطلاعات را در حوزه موبایلها
پس انقلابی به وجود آمده و این انقلاب انفورماتیک، انسانها را به موجوداتی تبدیل کرده است که یک هِدسِت دارند و دائما با موبایل و کامپیوتر درگیر هستند. پیش از این با آغاز مباحث مربوط به انسان و رایانه، انسان به عنوان یک «موجود سایبُرگ » شناخته شده بود؛ یعنی موجودی با هر دو اجزای ارگانیک و مکانیک؛ موجودی که بافت بدن او یک بافت بیولوژیک نیست و از سیلوکون ساخته شده است. اما در عصر اطلاعات، انسان به موجودی تبدیل شده است که اسم آن را «موجود اینفورگ » میگذاریم. «موجود اینفورگ» همان انسان است و بدن او عوض نشده است امّا محیط او به شدت وابسته به اطلاعات دیجیتال شده است. یعنی همین موجود اگر بخواهد دائماً با موبایلی که «وایـفای » داشته باشد توییتر، اینستاگرام، ایمیل و... خود را چک کند باید به اینترنت متصل شود، عکسهایی که از اینستاگرام دریافت کرده را آپلود کند و یا در فیسبوک خود بگذارد. بنابراین انسانی است که شدیداً به محیطی غیرطبیعی و در عین حال دیجیتال، نیازمند است. پیامد انقلاب انفورماتیک این است که محیط ما را به شدت عوض میکند. یعنی اگر در انقلابهای قبلی محیط ما چندان دستخوش تغییر نشد، این انقلاب انفورماتیکی یا انقلاب تورینگی، محیط ما را تغییر میدهد و ما را تبدیل به موجوداتی میکند که در فضایی به نام فضای اطلاعاتی نفس میکشیم. برای اینکه کارهای خود را انجام دهیم، نیازمند مجموعه ابزارهایی هستیم که این ابزارها دائماً باید آپدیت شوند. باید با شبکههای دیگر در تعامل باشند و انگار که منِ انسان تبدیل به منی میشوم که تجلی من در اینستاگرام، فیسبوک، تویتر و در سایر شبکههای اجتماعی است که دائماً در حال تحول است. اگر من تبدیل به یک منِ اطلاعاتی، منی که دائماً در تعامل با دیگران است؛ نمونة بارز آن خود من که تقریباً دو سال پیش مقداری به شبکة اینستاگرام معتاد شدم. این شبکه به گونهای است که شما اگر پنج روز ـ تخمینی که من زدم ـ عکس جدید نگذارید، تقریباً امکان اینکه فالوئرهای جدیدی داشته باشید به صفر میرسد. یعنی دائماً وسوسهای در شما ندا می دهد که حتماً عکس بگیرید و آن عکس را پردازش کنید و در اینستاگرام بگذارید تا بقیه ببینند و دائماً این کنجکاوی هم در شما به وجود میآید که بقیه آیا عکسهای خود را آپدیت کردهاند؟ یعنی «بودن» در فضای اطلاعاتی تبدیل میشود به اینکه یک سری اطلاعات را تعامل و دستکاری کنید و اگر دستکاری و تعامل نکنید، «بودنِ» شما مورد تهدید قرار میگیرد.هستیشناسی اطلاعات
اگر فیلسوفان قبلاً در دوران افلاطون میگفتند برای اینکه چیزی باشد باید تغییر نکند، در دوران اطلاعات میگوییم برای اینکه چیزی باشد باید دائماً تغییر کند، دائماً باید صفحة فیسبوک، توئیتر، و وبسایت او آپدیت شود. انگار که اینها جزو هویت انسانها قرار میگیرد. زمانی که بخواهیم به عنوان یک فیلسوف دربارة عصر اطلاعات صحبت کنیم، این پیامدها هم در سه حوزه خود را نشان میدهد. از لحاظ فلسفی یکی از مباحث مهم این است که حالا این اطلاعاتی که میگوییم، از لحاظ هستیشناسانه یعنی چه؟ اصلاً منظور ما از این اطلاعات چیست؟ اینجاست که آن پروژه¬¬هایی که در مورد آنها صحبت کردم، دو گام و یا دو مرحلة آن وارد میشود. مرحلة اوّل این است که به کسانی که واژة اطلاعات را به کار میبرند، چه در زبان طبیعی و چه در زبان علوم مختلف، به عنوان یک فیلسوف بگوییم که آیا واقعاً شما معنی اطلاعات یا معنای واژة اطلاعات را میدانید. این مفهوم را که به کار میگیرید برای ما تعریف کنید، زمانی که شروع به تعریف کردن میکنند، میبینیم که تعریف دقیقی از آن ارائه نمیشود. در ادامه چند تعریف را میگویم و بعد به صورت مختصر نشان میدهم که این تعاریف با هم در ارتباط هستند ولی اینکه بخواهیم سعی کنیم یک تعریف واحد از اطلاعات بدهیم، کار بسیار دشواری است. پس یک قسمت مهم این است که اطلاعات وجود دارد و این اطلاعات را تحلیل کنیم و از لحاظ مفهومی بگوییم که این اطلاعات چیست؟معرفتشناسی اطلاعات
بخش دومِ مباحث مربوط به فلسفة اطلاعات، مباحث معرفتشناسانه است و آن این است که اگر ما از اطلاعات تعریفی دقیق داشته باشیم، بگوییم که چگونه اطلاعات را میشود شناخت. آیا روشهای اطلاعاتی برای جمعآوری و انتقال اطلاعات، روشهای کارا و قابل اطمینانی هستند؟ من یک روش برای فشرده کردن اطلاعات دارم، آیا این روش دقیقاً زمانی که میخواهم اطلاعات را بازیابی کنم همة آن اطلاعاتی که فشرده شده را به من برمیگرداند؟ اینها را معمولاً مباحث معرفتشناسی فلسفة اطلاعات میگوییم که یک دسته از مباحث فلسفة اطلاعات، ناظر به معرفتشناسی و شناخت اطلاعات و چگونگی روشهای وصول، بازیابی و دستکاری اطلاعات است. یعنی تأمل دربارة این روشها؛ فرض کنید که اگر من میخواهم دانش را طبقهبندی کنم یک تأمل این است که این طبقهبندی من بر چه مبنایی صورت گرفته است. به عنوان یک فیلسوف میتوانم بپرسم آیا این مبنا، یک مبنای درست و جامعی است یا نه؟ پس این هم یک قسمت از مباحث فلسفی اطلاعاتی است.اخلاق اطلاعات
قسمت دیگر، شاید از دو قسمت اوّل یک مقدار فاصله بگیرد، و آن اخلاق اطلاعات است که چون یکی از جلسات همین دوره دربارة اخلاق اطلاعات است در حدّ دو سه دقیقه دربارة آن صحبت میکنم. به نظرم حوزة بسیار جذابی برای فلاسفة اطلاعات است و در جلسات بعد به تفصیل راجع به مسائل اخلاقی اطلاعات صحبت میشود. مسئله این است که اگر پیامدهای انقلاب انفورماتیک را در نظر بگیرید؛ من گفتم که من تبدیل به موجودی در فضای اطلاعاتی میشوم و سؤال این است که انگار نه فقط من تبدیل به موجودی در فضای اطلاعاتی میشوم بلکه تمام اشیاء اطراف من هم به موجودات اطلاعاتی تبدیل میشوند. بنابراین اطلاعات فی نفسه ارزش پیدا میکند. همان اندازه که من به عنوان مجموعهای از اطلاعات ارزشمند هستم، یک درخت یا هر موجود زندة دیگر به عنوان چیزی که حامل اطلاعات است یا میتواند تبدیل به اطلاعات شود و در فضای اطلاعاتی آن هم ارزشمند است. بنابراین دستکاری همهجانبه دربارة اطلاعات یکگونه پیامدها و محدودیتهای اخلاقی را برای ما به وجود میآورد. ما نمیتوانیم همهگونه و به هر نحوی در اطلاعات خدشه وارد کنیم و آنها را دستکاری کنیم. قاعدتاً باید قیودی بر نحوههای دستکاری و تعادل و تعامل با اطلاعاتی که به کار میگیریم، حاکم باشد. علاوه بر آن اطلاعات اگر ارزشمند باشد ما شهودهای مختلفی در مورد اطلاعات داریم که اگر من یک سری اطلاعات دارم باید این اطلاعات را در اختیار همگان قرار بدهم. امّا میبینیم در عمل بعضی شرکتها یک سری قراردادهای کپیرایت را با کارمندان و محققان خود امضا می-کنند که اگر کسی در حوزهای یک سری اطلاعات دارد آن اطلاعات را نمیتواند به دیگران و به کسانی که در همان فضای اطلاعاتی قرار دارند، منتقل کند. اگر انتقال این اطلاعات باعث بهبود زندگی آنها باشد، در اینجا تعارض پیش میآید بین کسی که قرارداد کپیرایت را امضا کرده و از طرف دیگر این مسئولیت اخلاقی را دارد که باید اطلاعاتی را که باعث بهبود کیفیت زندگی موجودات اطلاعمندِ متعامل با اوست به آنها انتقال دهد. این تعارضهای اخلاقی را چگونه باید حل کرد؟ اینها مسائلی هستند که فیلسوفان اخلاقی که به اطلاعات علاقمند هستند را درگیر میکند و در نوع خودش بسیار جالب است و یک سری به اصطلاح کاربردهای عملی هم دارد. در آمریکا اگر اشتباه نکنم در سال 2005، آسیبهایی که به افراد از حوزههای اینترنتی از جانب اطلاعات خورد، در حدود ده میلیارد دلار بود و زندگی ده میلیون نفر را در آمریکا به مخاطره انداخت. این وضعیت باعث میشود که پروتکلهای اخلاقی در مورد انتقال اطلاعات نوشته شود. پروتکلهای اخلاقی جدیدی تعریف شود، باید مکانیزم خرید و فروش اطلاعات یک مکانیزم قانونمند و با کدهای اخلاقی جدید همراه باشد که این کدهای اخلاقی قبلاً نبوده و باید تدوین شود و فلاسفة اخلاق میتوانند کمک کنند که این کدهای اخلاقی تدوین شود.فلسفه اطلاعات در کتابداری
دکتر یزدان منصوریان
مقدمه
من هم سلام عرض میکنم خدمت حاضران در جلسه و بسیار سپاسگزار هستم از فرصتی که در اختیارم قرار گرفت و تشکر میکنم از برگزارکنندگان این نشست. این دومین باری است که در این جلسه حاضر شدم. جلسة قبل خیلی جالب بود، برخلاف همة جلسات که حاضران زودتر از وقت مقرر دلشان میخواهد، سالن را ترک کنند، بحث پیشبینیشده تمام شده بود امّا حضار میگفتند که بحث را ادامه دهیم و این خیلی برای من در این زمینه، آموزنده و تعیینکننده بود. به هر حال این جلسهها همینطور که آقای امینی در ابتدای جلسه اشاره کردند، واقعاً بیشتر طرح مسئله است و ما قرار نیست به سؤالی جواب دهیم. زیرا خود ما هم خیلی از جواب-ها را نمیدانیم. مسئلهای که آقای دکتر کرباسیزاده به آن اشاره کردند، گفتند انسانی که امروز تبدیل به یک عنصری در فضای اطلاعاتی شده است، من را یاد رمانی انداخت که همین زمستان پارسال خواندم و تحت عنوان «بینام » نوشتة «جاشوا فریس» نویسندة جوان آمریکایی است. فریس در سال 1974 به دنیا آمده و 42 سال دارد و این کتاب را خانم لیلا نصیریها ترجمه کرده است. این رمان زندگی یک وکیلی را در نیویورک روایت میکند که زندگی و شغل بسیار خوبی دارد، حقوق بالا میگیرد و با همسر و فرزند خود زندگی میکند و هیچ مشکلی ندارد. اما ناگهان دچار یک وضعیت غریبی میشود و کمکم پاهای او از اختیارش خارج شده و راه میروند و پاها او را با خود میبرند و او راه نمیرود بلکه راه برده میشود و اینقدر راه میرود که خسته میشود و در یک گوشهای از شهر در پارکی میافتد. چون پزشکان تاکنون سابقهای از چنین وضعیتی نداشتند، نمیدانند که اسم این بیماری را چه بگذارند. برای همین اسم بیماری او را «بینام» میگذارند و عنوان این رمان هم «بینام» است. چون از لحاظ فیزیولوژیکی بدن او واقعاً سالم بوده و تمام آزمایشات نشان میدهد که هیچ مشکلی ندارد. تستهای روانشناسی هم نشان میدهد که بیماری روانی ندارد، امّا پاها او را با خود و تا مرز هلاک شدن میبرند. اینقدر راه میرود که پاهایش زخمی میشود و خونآلود میشود و از خستگی در گوشهای میافتد و این نماد انسان سرگشته و پریشان معاصر است. آن پاها در واقع همان نیروهای نامرئی هستند که ما را با خود میبرند که یک نمونة آن را آقای دکتر اشاره کردند اینکه عضو شبکههای اجتماعی، فیسبوک، اینستاگرام و ... هستیم. بعد بودن ما از تغییری که مرتب باید در اینها ایجاد کنیم، معنا پیدا میکند.اطلاعات چیست؟
در چنین فضایی دربارة عصر اطلاعات حرف زدن سؤالات بسیاری به وجود میآورد؛ مهمترین سؤال این است که این اطلاعات چیست. آقای دکتر کرباسیزاده از منظر رشتة خود که فلسفه علم است به زیبایی به این موضوع پرداختند و من واقعاً استفاده کردم. این بحث هستیشناسی و معرفتشناسی اطلاعات و اخلاق اطلاعات یک موضوع پایه است که ما باید در این بحثها به آن بپردازیم. امّا این-که ما کتابدارها از چه زمان سراغ فلسفة اطلاعات رفتیم، این هم روایتی دارد. روایت این است که کتابدارها، قرنها بود که متولّی گردآوری، سازماندهی و اشاعة اطلاعات بودند و همچنان هستند و کار خود را بر اساس یک سری پیشفرضهایی انجام میدادند. در نیمة دوم قرن بیستم، کتابدارها نشستند و در این پیشفرضها بازنگری کردند که همة آن از روزی شروع شد که در سال 1948 همایشی در لندن برگزار شد دربارة نیازهای اطلاعاتی متخصصان و محققان و اینکه کتابداران، نگاه خود را از منابع اطلاعاتی به کاربر اطلاعات برگرداندند.نیاز اطلاعاتی و فلسفه اطلاعات
پرسش نوین این بود که چه کسی با چه هدفی و چگونه از اطلاعاتی که من در اختیار او قرار میدهم، استفاده میکند؟ یعنی زمانی که این سؤالها مطرح شد، فلسفة اطلاعات به عنوان یک موضوع جدی در رشتة ما شکل گرفت. به نظر من از زمانی که رویکرد کاربرمدار در مطالعات خود شروع کردیم به این سؤالها پرداختیم. اوّلین بحث این بود که چه نیازی باعث میشود که فرد دنبال اطلاعات بگردد؟ ما در اینبخش بحث نیازهای اطلاعاتی را داشتیم و تعداد زیادی پایان-نامه، مقاله و کتاب پیرامون این مطلب در دنیا و در ایران نوشته شد. بعد اینکه چگونه در جستجوی اطلاعات هستیم، اطلاعجویی به وجود آمد و مدلها شکل گرفت که ما حدود هفتاد و چند مدل اطلاعجویی داریم که تعداد آنها در کتاب نظریههای رفتار اطلاعاتی کارن فیشر منتشر شده است. البته بیشتر اوقات ما کتابدارها راجع به فلسفة اطلاعات صحبت میکنیم بیآن که نامی از فلسفة اطلاعات ببریم. مثلاً مقالهای که پرفسور «مارسیا بیتس » در سال 2005 نوشته است؛ اثری که ده سال از انتشارش میگذرد و هنوز هم به فارسی ترجمه نشده است و جای کار دارد. ایشان دوازده شکل اطلاعات را در این مقاله مطرح میکند. در تعریفی که از اطلاعات در آنجا میگوید این است که اطلاعات الگویی از سازماندهی ماده و انرژی است. در کتابهای روش تحقیق میگویند که تحقیق جستجوی الگوها است. زمانی که ما رابطه و پیوند بین چند موجودیّت را پیدا می-کنیم به یک شناخت تازهای از آن میرسیم و این رابطهها و پیوندها است که همان اطلاعات است. اینجا باز پرفسور بیتس میگوید که تنها چیزی که در دنیا اطلاعات ندارد، «آشوب مطلق» است و گرنه اطلاعات در همه جا وجود دارد. ما در دنیایی زندگی میکنیم که آن چیزی که ما را احاطه کرده است، تمام نمادها و نشانههایی طبیعی، فرهنگی تا اجتماعی، همة اینها برای ما اطلاعات محسوب میشوند.اطلاعجویی در «بافت»
در رشتة کتابداری علاوه بر تعریف چیستی اطلاعات، ما بیشتر بر آن قسمت دوم میپردازیم که حالا این اطلاعات چگونه ذخیره و بازیابی شود، چگونه به اشتراک گذاشته شود؟ و این چگونگی چند وجه دارد، بخشی از آن وجه فنی است، بخشی از آن وجه کاربری، فرهنگی و اجتماعی دارد. در قالب این سؤالها، کلی موضوع تحقیق داریم. یعنی این سؤالهای فلسفی دربارة چیستی و چگونگی اطلاعات، موضوعات تحقیقاتی رشتة ما را میسازند. زمانی که ما از رشتة خودمان از رفتار اطلاعجویی صحبت میکنیم، این موضوع ریشه در همان پرسش از چیستی و چگونگی اطلاعات است. چه کسی، چگونه در جستجوی اطلاعاتی است و در چه بافتی این فرایند رخ میدهد که آن همایش معروف اطلاعجویی در بافت به آن میپردازند. شاید این مطالب برای کتابداران و متخصصان اطلاعات، تکراری باشد؛ ولی به دلیل اینکه قرار است که دربارة رشتة خودمان با همکاران رشتههای دیگر صحبت کنیم، بنده اینها را بازگو میکنم. از سال 1996 تا امروز هر دو سال یک بار همایشی در یکی از کشورهای دنیا با این عنوان برگزار میشود: اطلاعجویی در بافت. که نخستین بار این همایش در تامپره فنلاند برگزار شد. این همایش از اینجا شروع شد که متخصصان این رشته به این واقعیت پی بردند که تعامل ما با منبع اطلاعاتی همواره در درون یک بافت رخ میدهد و این بافت که متشکل از مؤلفه-های متعدد فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی یا شکلهای مختلف و از لحاظ دینی، این بافت است که بر چگونگی تأثیر میگذارد و هرگز تعامل انسان با اطلاعات خارج از یک بافت رخ نمیدهد. این بافت همیشه وجود داشته اما در گذشته نسبت به آن بیاعتنا بودیم. یعنی این قضیه را بدیهی فرض میکردیم و فکر میکردیم این کتابی که نوشته شد خواننده آن را میخواند؛ امّا این که کتاب توسط چه کسی و با چه کسی و در چه شرایطی خوانده میشود، اطلاعات متفاوتی را به او میدهد. این همان زمانی است که معنا ساخته میشود. زیرا یک فقرة اطلاعاتی فی نفسه فاقد اطلاعات است. بلکه ما به کمک کاربر اطلاعات، معنا را میسازیم. خواننده است که از مطالعة یک متن، اطلاعات دقیق در ذهن خود میسازد و این ساخت اطلاعات در درون ذهن، متأثر از همة پیشینة فرهنگی و اجتماعی است. در قالب این فضایی که من سعی کردم بخشی از آن را ترسیم کنم، در این رشته میخواهیم ببینیم که چطور به عنوان متولیّان امرِ سازماندهی و اشاعة اطلاعات، میتوانیم فاصلة بین نیازمندان به اطلاعات را با منابع اطلاعاتی کم کنیم و میزان دسترسپذیری و سودمندی اطلاعات را برای کسانی که در جستجوی آن هستند، افزایش دهیم؛ این هدف ما است. یعنی ما زمانی که به بحث فلسفه اطلاعات می-پردازیم اوّلاً یک نگاه عملگرا داریم. یعنی هرچند براساس مبانی نظری صحبت میکنیم و از دوستانی که در حوزههای دیگر نظیر فلسفه هستند کمک میگیریم. امّا در نهایت رویکرد ما عملگرایانه است؛ چون این رشته بیش از هر چیز یک رشتة خدمتمدار است یعنی ما برای ارائة خدمات اطلاعرسانی، کتابخانهها را ایجاد کردهایم. کتابخانهها زنده هستند تا زمانی که بتوانند به عنوان یک نهاد اجتماعی اشاعهدهندة اطلاعات و دانش باشند. مصطفی امینی: یکی از موضوعاتی که آقای دکتر فرمودند حجم اطلاعات بود و اشاره به موضوع بیگدیتا و دادههای عظیم کردند. یکی از چالشهایی که ما داریم دربارة حجم اطلاعاتی است که در فضای اطلاعاتی تولید میشود. این چالش یک زمان راجع به سرعت و یک زمان مربوط به صحّت آن است. از چالشهایی که دوباره در همینجا ایجاد میشود و فلاسفة اطلاعات به آن اشاره میکنند، موضوع صدق و کذب همین دیتاها و دادهها است. در چنین فضایی که آقای دکتر فرمودند با یک دادههای تاریکی مواجه هستیم که معروف به دادههای تاریک هستند. سؤال این است که این دادههای تاریک میخواهند تبدیل به دادههای معنادار شوند و در قالب شکلهای جدید اطلاعاتی در اختیار مردم قرار بگیرند؛ آیا این چیزی که آخر سر از آن گرفته میشود، صادق است یا کاذب؟! در این فضایی که هر کس از زاویة دید مختلف به این اطلاعات نگاه میکند، کدام برداشت و تأثیر درست است؟صدق و کذب اطلاعات
دکتر امیراحسان کرباسیزاده
دعوای مهمّ فلاسفة اطلاعات این است که آیا اصلاً ما اطلاعات کاذب داریم یا نه؟ بنابراین در حوزة فلسفی یک قسمت عمدة مباحث این است که شاید اطلاعات کاذب مانند شاهد غلط اصلاً بیمعنا باشد. امّا بعضیها معتقدند که اطلاعات کاذب هم داریم و اطلاعات به اطلاعات درست و نادرست تقسیم میشوند. فکر میکنم این مسئله بر میگردد به شهودهای مختلفی که در زبان طبیعی درباره اطلاعات داریم. اینکه به نظر میآید در زبان روزمرّه ما حداقل به دو نحو اساسی واژة اطلاعات را به کار میگیریم یکی این است که مثلاً میگوییم اگر من اطلاعات P را دارم بنابراین من P را میدانم. فیلسوف به ما میگوید زمانیکه من چیزی را میدانم متعلّق دانایی من باید درست باشد. بنابراین از یک طرف این شهود جدّی را داریم که اگر من گفتم من اطلاعات P را دارم، من P را میدانم و تلویحاً دارم ادّعا میکنم که p صادق است. برای این که شرط لازم برای دانستن این است که متعلّق دانایی ما صادق باشد ولی از طرف دیگر مثلاً گاهی میگوییم اطلاعاتی که فلانی به من داد غلط بود. یعنی گویی در خود زبان ما نوعی دوگانگی در مورد اطلاعات وجود دارد. همین دوگانگی برای فلاسفه دردسرساز شده است که آیا از لحاظ هستیشناسانه میتوان اطلاعات را به اطلاعات غلط و اطلاعات درست تقسیم کرد یا نه اصلاً اطلاعات نادرست وجود ندارد مانند ترکیب مجرّد متأهّل، یعنی ترکیب مجرّد متأهل ترکیب بیمعنایی است. بنابراین چون شهودهای متفاوتی در مورد اطلاعات در زبان ما وجود دارد این دعوا هم وجود دارد.استدلال اتاق چینی
برخی استدلالهای فلسفی در اینجا مطرح میشوند. فیلسوفی به نام جان سرل میگوید چیزهایی وجود دارد که به نظر نمیآید محاسبهپذیر باشند و یکی از آن چیزها فهم است. استدلال معروفی دارد به نام استدلال اتاق چینی، حالا اگر به صورت خیلی مختصر بخواهم بگویم این است که شما یک نفر را در اتاقی در نظر بگیرید که تعامل او با بیرون از طریق دو پنجره است یک پنجره ورودی و یک پنجره خروجی، یک سری آدم میآیند به زبان چینی یک چیزهایی به او میدهند و آن آدم هم از خروجی پنجره یک چیزهایی را به زبان چینی به آنها میدهد. امّا این آدم اصلاً زبان چینی نمیداند. کاری که میکند این است که زمانیکه یک نوشته به زبان چینی دید در آن اطاق دستورالعملهایی است که میرود و نگاه میکند میبیند به زبان انگلیسی این علامت به چه معنا است و آنها را پیدا میکند و جواب آن علامت را دوباره در دستورالعملها پیدا میکند و دوباره به آن پنجره خروجی میرود و به کسی که این سؤال را به زبان چینی از او کرده است پس میدهد. ادّعا این است که تمام این کار محاسبهپذیر است ولی آدمی که این کار را انجام میدهد هیچ فهمی، هیچ درکی از زبان چینی ندارد. پس آیا میشود درک و فهم را محاسبهپذیر کرد؟ ادّعای آقای سرل این است که نه، درک و فهم محاسباتی نیست و قابل تحقّق محاسباتی نیست. تقریباً شبیه حرفی که آقای دکتر گفتند. بنابراین اگر شما با این فیلسوفان همدل باشید که یکطور برنامة هوش قوی را زیر سؤال میبرند، آن وقت جا برای این باز میشود که به اطلاعات به گونة دیگری هم نگاه کرد و گفت نظریّة محاسباتی اطلاعات تنها نظریّة موفّق نیست.نقطة آغاز علوم
دکتر یزدان منصوریان
من در جای دیگری هم عرض کردم که سایر علوم هم با یک نکتة تاریک شروع میکنند یعنی معمولاً درونمایه و عنصر بنیادین اغلب علوم برای محققان و اهالی آن رشته معلوم نیست. مثلاً یک زیستشناس به سادگی نمیتواند زیستشناسی را تعریف کند؟ نمیتواند دقیقاً بگوید زیستشناسی چیست. زیرا نمیتواند تعریف جامع و مانعی از عنصر بنیادین این علم که «حیات» است، ارائه کند. در حالی که زیستشناسی مطالعة موجود زنده است، مطالعة زیست است، مطالعة حیات است. اصلاً زمانی که در مورد حیات صحبت میکنیم، دقیقاً نمیدانیم مرز حیات کجاست، موجود زنده کیست و چیست؟ یا در مورد ریاضیات تعریف نقطه چیست؟ فقط میدانیم یک خط راست کوتاهترین فاصله بین دو نقطه است. یا مثلاً یک روانشناس واقعاً نمیداند ماهیت روح و روان آدمی ـ که عنصر بنیادین رشتة اوست ـ چیست. ما هم از ناخودآگاه خود بیخبریم. بنابراین، اگر نمیتوانیم تعریف دقیقی از اطلاعات ارائه کنیم؛ اصلاً چیز عجیبی نیست. یعنی اگر جز این بود عجیب بود. بنابراین ما با یک پارادوکس (تضادمندی) مواجه هستیم و آن این است ما به همان میزان که اطلاعات را میشناسیم نسبت به آن ناآگاهیم. به همان اندازه که به آن نزدیکیم، از آن دوریم. ما با اطلاعات کار میکنیم و اطلاعات را در اختیار دیگران قرار میدهیم ما متولّی پاسداری از میراث مکتوب بشری هستیم و این میراث در قالب اطلاعات است. امّا واقعاً این که چه تعریفی از اطلاعات دقیق و جامع است، خود بحث مفصلی است. بنابراین یک پیچیدگی در این نقطة شروع وجود دارد. اطلاعات یک عنصر بنیادی در رشتة ما است که کار ما بیش از آنکه به کشف چیستی آن مربوط باشد به چگونگی گردآوری، سازماندهی و اشاعه آن ارتباط دارد.مفاهیم علمی و تحلیل فلسفی
دکتر امیراحسان کرباسیزاده
فلاسفه فکر کنم خیلی کار بااهمّیّتی انجام نمیدهند. بله نکتة مهمّی را گفتید و آن این است که مثلاً در همان زیستشناسی که مثال زدید مفهوم حیات مفهومی است که زمانیکه مورد تحلیل فلسفی قرار میگیرد دقیقاً معلوم نیست چیست؛ و شاید این ماهیّت فلسفه باشد که گویی دنبال پاسخ دادن به یکسری پرسشهای باز است که در آنها جواب تضمین نشده است. در مورد فیزیک مفهوم انرژی را داریم که بسیار شبیه مفهوم اطلاعات است. یعنی شما میگویید انرژی در فیزیک از معادلات متفاوتی پیروی میکند معادله بقاء انرژی را داریم، انرژی تجلیّات مختلفی دارد. انرژی گرمایی داریم، انرژی الکتریکی داریم، انرژی الکترومغناطیسی داریم و در عین حال که همة این انرژیها قابل تبدیل به یکدیگر هستند پیدا کردن یک تعریف واحد که شامل تمام این مصادیق باشد کار سادهای نیست. بنابراین همانطور که آقای دکتر منصوریان هم گفتند، زمانیکه این مفاهیم مورد تحقیق فلسفی قرار میگیرند آن یکپارچگی و حضور خود را از دست میدهند و نکتة جالب شاید این باشد که برای دادن یک تصویر یکپارچه از واقعیت شاید اصلاً ما نیازی هم نباشد که مفاهیمی که میخواهیم با آنها کار کنیم اینقدر دقیق باشند. یعنی اصلاً برای رسیدن به آن تصویر یکپارچه این حالت بسیار ایدهآل و بلندپروازانة فیلسوفان است که فکر میکنند مفاهیمی باید داشته باشند که دقیقاً مرزهای آنها مشخّص باشد و به هیچ وجه با مفاهیم دیگر تداخل نکنند بلکه به چیزی که میرسید شبکهای از مفاهیم است که در مورد اطلاعات هم همین است. شبکهای از مفاهیم است به انضمام شهودهایی که در مورد اطلاعات داریم و به نظر میآید انواع و اقسام این اطلاعاتی که ما از آن صحبت میکنیم همة این شهودهای ما در مورد اطلاعات را محترم میشمارند.دو شهود مبنایی در مورد اطلاعات
من در مورد اطلاعات دو نوع شهود را فهرست کردم و آن این است که یکی ما فکر میکنیم اطلاعات جمعپذیر است؛ یعنی مثلاً اگر بگوییم منبع الف به من اطلاع الف را داد و منبع ب به من اطلاع ب را داد، من الف به علاوة ب را دارم. اطلاعاتی را که من دارم مجموع این اطلاعات است. این یک شهود پایهای است که به نظر میآید در مورد انواع اطلاعات صادق است. این شهود میتواند راهنمای کار ما باشد. شهود دوم این که فکر میکنیم اطلاعات، پیوند وثیقی با احتمالات و جهل و کاهش عدم تردید دارد، یا زمانیکه ما اطلاعات بیشتر داشته باشیم یقین ما بالاتر میرود. این دو شهود، میتواند راهنمای ما برای دیگر کارهای فلسفی باشد. یعنی شاید هم لزومی نداشته نباشد که اینقدر مفهوم اطلاعات دقیق و آنقدر خوشتعریف باشد که دیگر هیچ جای ابهامی نداشته باشد.انواع تحلیلهای اطلاعات
تحلیل اطلاعات، مفهوم پیچیدهای است و کار فیلسوف این است که بین تعاریف مختلف وجه اشتراکی پیدا کند. این ایدهآل فیلسوف است که از این تعاریف مختلف یک وجه واحد در بیاورد. شاید یکی از کارها این باشد که در نهایت زمانیکه نتوانست یک تحلیل واحد از انواع اطلاعات دهد کاری را انجام دهد که یکی از فیلسوفانی معروف به نام ویتگنشتاین مطرح کرده است. ادّعا این است که زمانیکه شما افراد یک خانواده را می بینید این افراد دو به دو به یکدیگر شبیه هستند ولی پیدا کردن وجه مشترکی که همة افراد یک خانواده داشته باشند و به واسطة آن ما بگوییم همة اینها اعضای یک خانواده هستند کاملاً کار دشواری است. یعنی مثلاً شما من و برادر من را میبینید من و برادر من یک ویژگیهایی داریم که بین من و خواهر من آن ویژگیها وجود ندارد ولی من و خواهر من شباهتهایی دیگری داریم. ادّعا این است که در این موارد آن چیزی که ما با آن مواجه هستیم شباهت خانوادگی است یعنی دو به دو تکتک اعضای یک خانواده شباهتی با هم دارند ولی پیدا کردن وجه اشتراک بین تمام اعضای خانواده کار ناممکنی است. حالا شاید در تحلیل مفهوم اطلاعات هم همین را داشته باشیم. یعنی ما در مورد اطلاعات مثلاً یک سری تعریف شانون را داریم که اطلاعات را با مفهوم آنتروپی گره میزند. یک تعریف کلموگروف را داریم که اطلاعات را با مفهوم پیچیدگی گره میزند. یک مفهوم اطلاعات کوانتومی داریم که با حالت کوانتومی در فیزیک کوانتومی اطلاعات را پیوند میزند. یک مفهوم اطلاعات همانطور که گفتند به عنوان وضعیّت عامل و عامل انسانی و وضعیّت و حالت ذهنی عامل انسانی داریم و یک اطلاعاتی داریم که نوعاً تعریفی که در مورد دادههای معنادار و پردازش دادههای معنادار است به عنوان اطلاعات معناشناختی معروف است.مرجع اطلاعات
آیا همة این انواع اطلاعات دارند به یک چیز ارجاع میدهند؟ به نظر نمیآید که اینگونه باشد ولی میشود شباهتهایی بین تکتک هر دو دسته از این تعاریف پیدا کرد. یعنی آن چیزی که من در مورد اینها فکر میکردم این است که اگر چه نمیشود یک تحلیل واحد از اطلاعات داد امّا یک شباهتهای دو به دویی بین هر دو تعریف از اطلاعات وجود دارد. مثلاً بعضی از اینها این شهود کمّی ما در مورد اطلاعات را ارضاء میکنند که اطلاعات را میشود با یک ابزار جمع کرد. اطلاعات یک حالت کمّی دارد. بعضیها به این شهود اهمیتی نمیدهند. یعنی مثلاً فرض کنید اگر شما میگفتید اطلاعات وضعیّت روانی یا حالت یک عامل انسانی است خوب لزوماً این وضعیّتها قابل جمع نیستند. بنابراین آن شهود اولیّه در مورد اطلاعات زیر سؤال میرود. این اطلاعات آخر یعنی نوع نگاهی که رایج است این است که ما بیاییم بگوییم اطلاعات زنجیرهای از دادههای خوشساخت معنادار است. نکته این است به محض اینکه این تعریف را کردیم اگر کسی از ما پرسید خوب داده چیست؟ آن وقت دچار مشکل میشویم که داده را بگوییم چیست؟ داده چیزی است که علیالاصول یا بالقوّه قابل تبدیل شدن به اطلاعات است یا داده یک الگو است. خود این مفاهیمی که داریم تعریف میکنیم مفاهیم مبهمتری از مفاهیم اوّلیّه داده است. بنابراین حتّی در تعریف اینکه اطلاعات دادههای خوشساخت معنادار هستند، مفهوم کلیدی داده، مفهوم مبهمی برای فیلسوف است. میتواند مصادیق داده را بگوید. من میتوانم بگویم این لیوان میتواند حاوی داده باشد. میتوانم یک صفحة سفید را در نظر بگیرم و روی آن یک علامت بگذارم و بگویم این صفحة سفید حاوی داده است یا آن علامت را پاک کنم و بگویم باز هم حاوی داده است ولی من نمیتوانم بگویم معنای داده چیست؟ یا اصلاً تعریف داده چیست؟ به نظر میآید من با یک مفهوم تعریف نشده کار خود را شروع میکنم برای اینکه به یک نمودار مفهومی برسم که اوضاع را برای من یک مقدار روشنتر کند. در مورد Misinformation و Information همانطور که در نمودار شمارة ۲ هم آمده است (و نمودار آموزشی مفیدی است که در کتاب آقای فلوریدی آمده است) شما داده را در نظر میگیرید، اگر این داده تبدیل به دادههای محیطی میشود و دادههای معنادار، دادههای محیطی یعنی شما فرض کنید مثالهای که در مورد اطلاعات ژنیتکی میزنند یا زمانیکه من به اینکه درخت را از مقطع عرضش میبرم به این لایههای درخت نگاه میکنم و این یک سری اطلاعات در مورد سن درخت به من میدهد. پس این میشود اطلاعاتی که از محیط من کسب میکنم لزوماً هم میتواند معنادار نباشد. بنابراین یک سری اطلاعات، اطلاعات معنادار است. حالا این اطلاعات معنادار تقسیم به اطلاعات دستوری میشود یعنی اطلاعاتی که به من میگوید چگونه یک سری اطلاعات را تولید کن یا یک سری اطلاعات ناظر به امر واقع به، مثلاً اطلاعاتی که روی شناسنامة من است این به من اطلاع میدهد که من در کجا متولّد شدم و در چه زمانی، در چه سالی متولّد شدم. این اطلاعات ناظر به امر واقع است. اطلاعاتی که روی دستگاههای الکترونیکی روی آبگرمکن نوشته است میگوید شما برای اینکه دما را بالا ببرید مثلاً فلان دکمه را فشار دهید این دکمة فلان را فشار دهید. این اطلاعات، اطلاعات دستوری هستند. ناظر به امر خارجی و امر اتّفاق افتاده نیستند. به شما میگویند اگر این کار را انجام دهید این کار منجر به تولید و محقّق شدن یک وضعیّت میشود.. حالا اطلاعات ناظر به امر واقع به اطلاعات صادق یا اطلاعات کاذب، تقسیم میشوند. این اطلاعات کاذب به دستة عامدانه و غیرعامدانة تقسیم میشوند. ما آن نوع فیلسوفانی را که میخواهیم بگویند اطّلاعات، اطلاعات درست است و اطلاعات یعنی معرفت. کسانی هستند که سمت راست آن هستند. یعنی دارند میگویند اطلاعات، آن دادههای معنادار است که ناظر به امر واقع هستند. به این دادههای معنادار صادق، معرفت یا Information یا formation میگویم.
نمودار شمارة ۲. انواع اطلاعات
(برگرفته از کتاب اطلاعات: مقدمهای کوتاه از فلوریدی)
حالا با این شبکة مفهومی میتوانیم کارهای دیگر انجام دهیم بدون اینکه نیاز داشته باشیم دقیقاً اطلاعات را تعریف کنیم تعریفی که بدون هیچ واسطهای تعریف روشنی باشد و هیچ یک از عناصر قبل آن تعریف تعریف نشده نباشد. زمانیکه اطلاعات را اینگونه تقسیمبندی کردیم، همانطور که در نمودار شمارة ۳ نشان داده شده است میتوانیم تقسیمبندیهای دیگری راجع به اطلاعات داشته باشیم. یعنی شما از یک طرف، اطلاعات را به اطلاعات آنالوگ ، اطلاعات دیجیتال، و اطلاعات باینری تقسیم میکنید و یک طرف دیگر تقسیمبندی اطلاعات اوّلیّه، اطلاعات ثانویه، فرااطّلاعات، و اطلاعات عملگرایانه.
نمودار شمارة ۳. اَشکال اطلاعات
زمانیکه در مورد طیف نور صحبت میکنیم طیف پیوستهای از اعداد را در نظر داریم. زمانیکه راجع به اعداد صحیح صحبت میکنیم این اطلاعات ما تبدیل به یک اطلاعات گسسته میشود. یعنی صفر، یک، دو و سه اعداد حقیقی بین صفر طیف پیوستهای از اطلاعات بود ولی مبنای محاسبات ما صفر و یک است و این مبنا مزیّتهایی دارد. یعنی من میتوانم با ابزارهای فیزیکی مانند لامپ روشن و خاموش میتواند بر صفر و یک دلالت کند یا اگر یک ترانسیتور راه باز و راه بسته جریان را عبور دهد یا جریان را عبور ندهد دو حالت آن تبدیل به صفر، یک میشود یا محقّقکنندة صفر یک میشود. در مورد اطلاعات اگر به سمت راست نمودار شمارة ۳ نگاه کنید اطلاعات اوّلیه و ثانویه و فرااطلاعات عملگرایانه و اشتقاقی است. وقتی یکی به شما میگوید هوا بیست درجه است این یک اطلاعات اولیه است اگر کسی سکوت کند و شما از او بپرسید حالت چطور است و او سکوت کند و شما سکوت معنادار میگویید، این سکوت مخاطب تضمّناً و تلویحاً یک اطلاعاتی را به شما منتقل میکند که به آنها اطلاعات ثانویه میگوییم. فرااطلاعات اطلاعاتی در مورد اطلاعات است. مثلاً شما هر کتابی را در نظر بگیرید اوّل آن یک کپیرایت دارید میگویید این اطلاعات اگر بخواهد تکثیر شود اجازة ناشر را میخواهد. اطلاعاتی که در مورد اطلاعات است را فرااطلاعات میگوییم. اطلاعاتِ دستوری ، به شما اجازه تولید یک سری اطلاعات را میدهد و اطلاعات اشتقاقی ، اطلاعاتی است که شما به صورت تلویحی استخراج میکنید. مثلاً میپرسم چقدر پول دارید و شما به من جواب میدهید راستی پدر تو چطور است و این یعنی این که تلویحاً شما نمیخواهید به این سوال جواب دهید و موضوع مکالمه باید عوض شود. پس این نوع تقسیمها اشکال و انواع اطلاعات را به شما خواهند گفت. اطلاعات، به همین میزان که شخصی است، به همان میزان هم اجتماعی است. ما اصلاً در مواجهه با اطلاعات باید به چند نکته توجّه کنیم؛ یکی اینکه یادمان باشد ما با یک امر و تضادمند مواجه هستیم مانند خیلی از چیزهای دیگر، که من به آن اشاره نمودم که من احساس میکنم. دوم اینکه باید چگونه زیستن و عدم قطعیّت را تمرین نمائیم. برخلاف ایدوئولوژی که همیشه پاسخ قطعی به سؤالات ما میدهد فلسفه بازی ذهنیای است که قرار است همواره در جریان باشد و ما را به سمتی ببرد که بدانیم پاسخهای قطعی برای بعضی از پرسشها نیست. و ما باید این عدم قطعیّت زندگی کنیم. یعنی اینکه من به عنوان کسی که در این رشته کار میکنم البته چون نمیتوانم یک تعریف جامع و مانع از این اطلاعات به دست آورم پس نباید این رشته را رها کنم. پس این رشته به چه دردی میخورد؟ این اطلاعات چیست؟ باید تعاریف را تا حد ممکن دقیق کنم ولی در عین حال بدانم که کار من ناقص و موقتی است اگر از این زاویه به آن نگاه کنیم و هم بپذیریم ما با یک امر تضادمند مواجه هستیم و هم بپذیریم ما باید زندگی با عدم قطعیّت را بیاموزیم و در کنار آن با این شیوه کار را انجام دهیم، فکر میکنم که مسائل ما حلّ میشود. در مورد اطلاعات ژنتیکی شاید نشود گفت این خاصیّت اجتماعی در آن وجود دارد. یعنی مثلاً کدهای مربوط به ژنهای ما، به نظر نمیآید که برای تبدیل شدن به دی ان ای و پروتئینسازی نیاز به انسانهای دیگر داشته باشد. پس اگر اطلاعات، ماهیّت اجتماعی داشته باشد حداقل همة انواع اطلاعات این ماهیّت اجتماعی را ندارند. مصطفی امینی: من یک سؤال دارم و جزء آخرین سؤالهای من است و آن هم اینکه حالا که از فلسفة علم، علم اطلاعات و فلسفة اطلاعات بحث شد، آیا ما میتوانیم یک جانمایی برای فلسفة اطلاعات در علم اطلاعات پیدا کنیم؟ یا اینکه نه اصلاً این جانمایی وجود ندارد. اگر وجود دارد به چه شکل میتواند باشد؟ از زاویة نگاه فلسفة علم میتوانیم به این موضوع نگاه کنیم؟ امیراحسان کرباسیزاده: من میخواهم یک مقدار شما را ناامید کنم. به نظر من در مورد فلسفة علم، ترکیبی که در جامعه ما خیلی استفاده میشود این است که فلاسفه خیلی آدمهای مهمّی هستند، خیلی کارهای مهمّی انجام میدهند، تا زمانیکه ما یک مبنای فلسفی برای کاری نداشته باشیم نمیتوانیم قدم از قدم برداریم. به نظر من این ادعا مبالغهآمیز است. در بسیاری از حوزههای علم، کاری که علماء میکنند بسیار پیشرفتهتر از فلاسفه است و خیلی اوقات هم به کار فلسفی برای کارهای علمی خود احتیاج ندارند. چرا؟ چون به نظر من ماهیّت علم و ماهیّت فلسفه متفاوت است. هر چند این دو خیلی با یکدیگر تفاوت نوعی ندارند یعنی در یک طیف هستند ولی در علم، شما خیلی نیازمند تدقیق و روشنگری مفاهیم نیستید. آن کاری که میخواهید انجام دهید این است که با شبکهای از مفاهیم سراغ واقعیّت روید و پیشبینیهایی در مورد آن واقعیّت انجام دهید که این پیشبینیها کار شما را راه اندازد. امّا در فلسفه نه؛ شما میخواهید حتماً آن مفاهیم شما روشن باشد و آن مفاهیم روشن را به کار گیرید؛ برای اینکه واقعیّت را توصیف کنید و بفهمید. بنابراین چون یک مقدار اهداف آنها با یکدیگر متفاوت است لزوماً اینطور نیست که کار علمی متوقّف یا منوط به انجام کار فلسفی باشد که همانطور که در تاریخ علم شما نگاه میکنید بسیاری از علوم رشد کردند بدون اینکه یک فلسفة جدّی پشت آن باشد. هر چند آن دانشمند زمانیکه کار علمی انجام میدهد میتواند به مسائل فلسفی هم فکر کند ولی لزوماً نیازی نیست که به مسائل فلسفی فکر کند.فلسفه و فرهنگ
دکتر یزدان منصوریان
به نظرم فلسفه پیوند وسیعی با فرهنگ دارد. البته بین دو چیز هم باید تفاوت قائل شویم: یکی «فلسفهورزی» و دومی «آراء فلسفی» است. فلسفهورزی که به آن فلسفیدن هم میگویند، پرسش دربارة چیستی و چگونگی مفاهیم و پدیدههاست. همان فرایند تفکّر و نگاه نقادانه به همة آن چیزهایی که برای ما قطعی و مسلّم است. دوم تاریخ و آراء فلسفی است. به این معنا که در تاریخ طولانی فلسفه فیلسوفان چه گفتهاند و چه مکاتبی وجود دارد. آن چیزی که ما در این رشته بیشتر به آن احتیاج داریم قسمت اوّل آن است. یعنی اینکه یک دانشجوی دانششناسی باید در مورد ماهیّت اطلاعات فلسفهورزی نماید. یعنی در مورد آن فکر کند. برای چگونگی آن فکر کند. امّا اینکه الزاماً آراء فیلسوفان در این زمینه چیست اهمیت ثانویه دارد. ضمن اینکه اگر ما به قضیّه عملگرا به پرداختن فلسفة اطلاعات نگاه کنیم باید یک نقش پیشبرنده و راهگشا برای ما پیدا شود نه اینکه نقش بازدارنده و متوقّف کننده داشته باشد. البتّه هیچ وقت نقش بازدارنده نداشته است. یعنی اینکه واقعاً زمانیکه آدم نگاه میکند این رشد تفکّر فلسفی برای جامعه چقدر میتواند برای رشد فرهنگی آن جامعه مهمّ باشد. الان بحث «فلسفه برای کودکان» نقطه آغازی برای آشتی با فلسفه و به کار بستن آن در آموزش است. همیشه کسانی را که فلسفه برای کودکان کار میکنند تحسین و تشویق میکنم و برای موفقیت آنها دعا میکنم. این همان نقطة مهمّی است که سالها از آن غفلت کردیم. اینکه کتابهای درسی ما پر از جملات و گزارههای قطعی است و این میتواند خیلی خطرناک باشد. ما فرصت تفکّر را از کودک میگیریم. بگذاریم کودک فکر کند. در مورد بحث کودک، اخیراً کتابی را خواندم با عنوان «گفتگو با زمان » که مجموعهای از مصاحبهها با سرکار خانم توران میرهادی است. این کتاب را از نمایشگاهی خریدم که همزمان با برگزاری نشست پنجاه و دومین سالگرد تأسیس شورای کتاب کودک در حسینه ارشاد برگزار شد. خانم میرهادی در این اثر بحث جالبی مطرح میکنند. بحثی که اصلاً کودکی چیست؟ کسی در مورد کودک کار میکند او هم مسئله ما را دارد که کودک کیست؟ ایشان راهکارهایی برای علاقهمندی کودکان به مطالعه ارائه میکنند و پیشنهادهایی برای اینکه ما چگونه بچّهها را به خواندن علاقهمند کنیم. نوعی یادگیری متبنی بر پرسش است. از بحث دور نشویم، اینکه ما در مورد اطلاعات، چگونه فکر میکنیم و در مورد آن فلسفهورزی میکنیم که با یک نگاه بازتر و با یک بینش وسیعتر و عمیقتر به کار خود بپردازیم. و اینکه نتوانیم پاسخ قطعی و نهایی به بعضی از پرسشهای خود پیدا کنیم، اصلاً عجیب نیست و این اصلاً چیز غریبی نیست. الان بشر به خیلی از پرسشهای خود هنوز پاسخی نداده است. ابتدای نشست هم عرض کردم هدف از این نشستها بیش از آنکه ارائه پاسخ باشد، طرح پرسش است. رویکرد ما رویکرد مسئلهمدار و پرسشمحور است. من همیشه میگویم ما پرسشهای بچّهها را نمیتوانیم جواب دهیم چون جواب آن را نمیدانیم و به ندانستن آن عادت کردیم. نه همة پرسشهای آنها، خیلی از پرسشهای آنها را نمیتوانیم جواب دهیم.اشتراکگذاری
پدیدآوران این مطلب
دیدگاهها
برای نوشتن دیدگاه وارد شوید.






