حقوق مالکیت فکری/ نسخه برداری/ کپی رایت/ مولف

اخلاق حرفه‌ای در اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های دیجیتال با توجه به اخلاق علمی و نظریه‌های اخلاق

کوکی جی اندرسون، ترجمه میترا صمیعی و محبوبه معماری۲۲ دقیقه

به‌روزرسانی:

اخلاق حرفه‌ای در اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های دیجیتال با توجه به اخلاق علمی و نظریه‌های اخلاق
در این مقاله
اخلاق حرفه‌ای در اطلاع‌رسانی با مقدمه ای درباره اخلاق علمی و نظریه‌های اخلاق (اخلاق فضیلت‌مدار ارسطو، تئوری امر مطلق کانت و مکتب سودگرایی میل و بنتهام) شروع می شود. سپس با توجه ویژه به قوانین اخلاقی انجمن کتابداری آمریکا و برخی از کشورها به الگوهای رفتار حرفه‌ای در حرفه اطلاع‌رسانی می‌پردازد. این نوشته بخشی از کتاب «اخلاق  در کتابخانه‌های دیجیتال» از کوکی جی. اندرسن با ترجمه دکتر میترا صمیعی و محبوبه معماری است که نشر کتابدار منتشر کرده است. مقدمه‌ای بر اخلاق علمی و نظریه‌های اخلاق اخلاق یا فلسفه اخلاق، به دنبال توصیف و بیان ماهیت اخلاق است تا نظریه خوب یا بد را بنا نهد (والی چو[1] ،2003) . اخلاق بنیادی تجویزی که اخلاق هنجاری نیز نام دارد به دنبال این است که معیارهای درستی و نادرستی عمل را برای ارزیابی و تصمیم‌گیری تدوین کند (ماوتن[2]، 1999). در راستای همین مقوله است که مکاتب اصلی تفکر اخلاقی مانند اخلاق فضیلت‌مدار ارسطو، تئوری امر مطلق کانت[3] و مکتب سودگرایی میل[4] و بنتهام[5] حکمرفا می‌شوند. اخلاق عملی، که شامل اخلاق حرفه‌ای هم می‌شود، زیرمجموعه اخلاق هنجاری است و سعی دارد اصول و استانداردهای تفکر اخلاقی را برای هدایت تصمیمات روزانه ما عملی سازد. برای اینکه تصمیمات ما بر مبنای اصول اخلاقی باشد به چه اصولی باید تکیه کنیم؟ اخلاق فضیلت‌مدار ارسطو می‌پرسد «چه باید باشم؟» به جای پرسش «چه کار باید انجام دهم؟» ارسطو به جای تأکید بر پیروی صرف از قوانین بر پرورش صفات و ویژگی‌های خوب اخلاقی تأکید دارد. اخلاق وظیفه‌گرا، مانند تئوری امر مطلق کانت، در اصل به جای توجه و تمرکز بر نتیجه عمل به نیت عمل توجه دارد. در عوض، مکاتب اصالت سود و نظریه‌های غایت‌شناسی مرتبط با آن به نتیجه و پیامد کار اهمیت می‌دهند. از وظایف اساسی این مکاتب اخلاقی، به حداقل رساندن نتیجه بد و افزایش نتیجه خوب رفتار است. این مکتب اخلاقی، تصمیم‌گیری براساس نتیجه عمل را درست نمی‌دانند، هر شخصی به هنگام عمل باید از خودش بپرسد کاری که انجام می‌دهم اخلاقی است یا نه؟! این مکاتب اخلاقی سهم مهمی در زمینه اخلاق عملی و حرفه‌ای داشته‌اند.

اخلاق فضیلت‌مدار

کتاب نیکوماخوس ارسطو[6] از اولین تألیفات مربوط به حوزه اخلاق در فلسفه غرب است. در این اثر ارسطو (384- 322 ق.م) نظریه فضیلت (ویرتوس)[7]، گرایش بشر به انتخاب خوبی، را ارائه می‌کند. خوشبختی و سعادت، هدف غایی زندگی بشر است. اما ارسطو خوشبختی را عملی مبنی بر فضیلت (ویرتوس) تعریف می‌کند نه یک احساس خوشایند. او معتقد است که انسان با بهره‌گیری از فضایل اخلاقی مانند شجاعت، خویشتن‌داری، سخاوت، صداقت، عدالت و فضیلت‌های عقلانی مانند علم، هنر، عقل عملی، دلایل شهودی و عقل فلسفی می‌تواند به خوشبختی و سعادت دست یابد. فضیلت (ویرتوس) را می‌توان به شیوه عملی کسب کرد؛ مانند هنر، و برای کسب فضیلت هیچ‌ قواعد سخت و محکمی برای راهنمایی وجود ندارد. انسان همیشه باید سعی کند که آنچه عقل عملی نامی دارد را انجام دهد. در شرایط سخت باید حد وسط یعنی میان افراط و تفریط  را انتخاب کند؛ هم‌چنین ارسطو بر اختیاری بودن رفتار به عنوان یک عامل اخلاقی تأکید می‌کند. وی نتیجه‌گراست و درستی عمل را بر اساس نتیجه عمل می‌سنجد. او بر این باور است که انسان‌ها دیدگاه‌های متفاوتی دارند؛ انسان‌ها تصمیمات مختلفی می‌گیرند و این تصمیمات براساس اعتقاد و باوری که دارند درست است.

کانت و نظریه وظیفه‌گرا

در نظریه وظیفه‌گرا هر عمل با توجه به اخلاق نظری و نیت عمل، جدا از نتیجه آن سنجیده می‌شود امانوئل کانت (1724- 1804) از اولین نظریه‌پردازهای این حوزه است و معتقد است که دلیل یک رفتار نشان‌دهنده خوبی یا بدی آن است وی تئوری امر مطلق را بیان کرد و گفت: «چنان رفتار کن که گویی رفتار تو بنا به اراده‌ات قرار است قانون همگانی شود (والی چو ، 2003). این دیدگاه یک دیدگاه عالی و متعالی است، اما به عنوان یک راهنمای عملی رفتار به کار نمی‌آید. آیا ما می‌توانیم با نگاه کردن به رفتار و عمل هر فرد، صادقانه بگوییم که انگیزه و هدف اصلی پشت این رفتار می‌تواند قانون کلی باشد؟ مسلماً‌ آنچه خواهیم یافت، وحشتناک است و به سختی می‌توانیم چنین چیزی را بگوییم. کانت هم‌چنین بر حقوق خصوصی به ویژه آزادی انتخاب فردی تأکید دارد. حق انتخاب شامل حق دانستن حقیقت، حقوق خصوصی، دوری از آسیب‌زدن به دیگران و حق زندگی اشخاص براساس اعتقاداتشان است (ولاس کیوز و دیگران[8] ، 1996) . بر مبنای قانون کانت عقل زمانی باید برای رفتارهای ارادی مجوز صادر کند که مطمئن باشد در صورتی که این رفتار از دیگر افراد جامعه سر بزند، اولاً‌ هیچ ضرری متوجه جامعه انسانی و کرامت انسان‌ها نمی‌شود و دوماً قانونمند شدن آن رفتار نیز امکان‌پذیر باشد. مثلاً، نباید برای منافع شخصی، حقوق و مجوزهایی را برای خود قائل بشویم که حاضر نیستیم آن را به دیگر افراد جامعه تعمیم دهیم و یا خود را از وظایفی معاف کنیم که دیگران را موظف به آن وظایف کردیم. ریچارد مروین هیر[9] اصول اخلاق جهانی کانت را به عنوان یک شعار این‌گونه نقد و توصیف می‌کند که شما مایل هستید که دیگران به شما اطمینان کنند و در مقابل وقتی شما نتیجه رفتار آنها را می‌بینید به آنها اطمینان پیدا خواهید کرد. مبنای اساسی قانون طلایی کانت همین است «با دیگران همانگونه رفتار کنید که انتظار دارید با شما رفتار کنند» (والی چو ، 2003). مشکل بزرگ نظریه کانت انعطاف‌ناپذیر بودن آن است. هیچ استثنایی ندارد ارزش‌ها براساس نتایج و پیامدشان ارزیابی شوند. برای مثال در تئوری وظیفه‌گرای کانت چنانچه از کسی که یک یهودی را از دست نازیان مخفی کرده، پرسیده شود که وی را کجا مخفی کرده است؟ او ملزم خواهد بود که محل اختفا را به گشتاپو بگوید. چرا که دروغ گفتن عملی غیر اخلاقی است. حتی اگر دلایل دروغ درست باشد، اصول اخلاقی را زیر پا گذاشته است. بنابراین سخت‌گیری‌ و انعطاف‌پذیری این نظریه می‌تواند نتیجه غلط برای دلیل درست داشته باشد.

مکتب سودگرایی

این نظریه از جمله نظریه‌های نتیجه‌گرا یا پیامدگراست. جرمی بنتام[10] (1748- 1832) و جان استوارت میل[11] (1873- 1806) از بنیان‌گذاران این نظریه هستند. آنها وجود نظم طبیعی یا قانون الهی را رد می‌کنند و در عوض بر عینیت تکیه دارند، و معتقدند که خوبی با سودمندی برابر است. خوب بودن عمل یا رفتار، با پیامد آن یعنی ارزش و سود آن برای جامعه قضاوت می‌شود. میل و بنتهام با توصیف لذت‌گرایان از مفهوم سودمندی و لذت، موافقند و اعتقاد دارند که شادی و لذت، غایت سودمندی است؛ درد بد است و لذت خوب است. بنابراین تصمیم‌گیری اخلاقی تصمیمی است که نتیجه آن حداکثر نفع و حداقل درد باشد. آنها بر سودگرایی تأکید دارند. بدین‌معنا که کسانی که لذت و سعادت دارند ارزش بهترین‌ها را دارند. آنچه اهمیت دارد برخورداری همه از لذت و سعادت است،  همه باید با هم برابر باشند. از ضعف‌های نظریه سودگرایی این است که چه چیزی برای ما بهترین است. در مکتب سودگرایی اعمال و قوانین هر دو سودگرا هستند. در سودگرایی هر عمل خاصی به جای سنجش با استانداردهای بیرونی، با پیامدهای آن قضاوت می‌شود. این مکتب سعی در ایجاد مجموعه‌ای از قوانین دارد که با پیروی از آنها به غایت سودمندی برسیم. مسأله‌ مطرح در سودگرایی این است که قوانینی را اشاعه دهد که بتوانند تمام موقعیت‌ها را پوشش داده و تمرکز بیشتری بر قوانین اخلاقی به جای اعمال اخلاقی داشته باشد. خطر قوانین مربوط به سودگرایی این است که نتیجه درست از راه نادرست به دست آید. ممکن است یک عمل نتیجه مثبت و درست داشته باشد اما از روش غیراخلاقی به دست آمده باشد. برای مثال ممکن است شخصی برای کمک به فقرا دزدی کند، اما دزدی عملی غیراخلاقی است. جی.ای‌.مور[12] با استفاده از نظریه کثرت‌گرایی، به جای لذت‌گرایی با اولویت دادن سودگرایی به نظریه ارزش‌ها توجه می‌کند. او ارزش‌های غایی دیگری را پیشنهاد می‌کند؛ ارزش‌های غیر قابل کاهش مانند لذت دانش، زیبایی، دوستی. در این نظریه یک رفتار و عمل زمانی خوب است که اولویت‌های شخص را برآورده سازد. این نظریه با معطوف کردن توجه به مسائل دیگر به عنوان خیر نهایی به جای توجه به لذت، منعطف‌تر می‌شود. اولویت‌های مورد نظر افراد با هم فرق دارند. علاوه بر این، اگر کسی بتواند اولویت‌های اشخاص را تعیین کند به اولویت چه کسی باید بهای بیشتری داده شود و چگونه می‌توانیم تعداد بیشتری از اولویت‌ها را برآورده کنیم؟ قوانین اخلاق حرفه‌ای در حرفه اطلاع‌رسانی انجمن کتابداری آمریکا )اِی.ال.اِی)[13] قوانین اخلاقی را در سال 1938 وضع کرد و آن را به عنوان اولین الگوی رفتار حرفه‌ای در حرفه اطلاع‌رسانی قرار داد (تراشینا[14]، 2004). قوانین اخلاقی انجمن کتابداران آمریکا راهنمایی‌های کلی لازم برای  تصمیم‌گیری‌های اخلاقی را ارائه می‌کند:
  • بالاترین سطح صفات به کاربران و مراجعان کتابخانه از طریق سازماندهی دقیق و درست منابع، ارائه خدمات یکسان، ایجاد امکان دسترسی برابر به منابع و پاسخ‌های بی‌طرف و مؤدبانه به درخواست‌های کاربران را ارائه می‌کنیم؛
  • از اصول جریان آزاد فکر حمایت می‌کنیم و در برابر تمام تلاش‌هایی که سعی در سانسور منابع کتابخانه دارند مقاومت می‌کنیم؛
  • با حمایت از حقوق خصوصی مراجعان و حفظ احترام به آنها، به جستجو در منابع بازیابی اطلاعات، امانت، فراهم‌آوری و انتقال اطلاعات برای ارائه خدمات به آنها می‌پردازیم؛
  • حق مالکیت فکری را به رسمیت شناخته و به آن احترام می‌گذاریم؛
  • با همکاران خود براساس احترام، انصاف و اعتماد رفتار می‌کنیم و از شرایط حرفه و کارمندان مؤسسه خود حمایت می‌کنیم؛
  • سلیقه شخصی خود را به علاقه و نظر استفاده‌کنندگان، همکاران و مؤسسات حرفه‌ای ارجح نمی‌دانیم؛
  • بین اعتقادات شخصی و وظایف حرفه‌ای خود تمایز قائل هستیم و اجازه نمی‌دهیم باورهای شخصی ما در اهداف مؤسسه و دسترسی به منابع اطلاعاتی تأثیر بگذارند؛
  • با آموزش مستمر برای بالابردن و ارتقاء دانش و مهارت حرفه‌ای خود تلاش می‌کنیم و با پروراندن استعدادهای بالقوه همکاران خود آنها را به پیشرفت حرفه‌ای تشویق می‌کنیم.
چنانچه می‌بینید‌چهار قانون اول به وظایف استفاده‌کنندگان و جامعه اشاره دارد و چهار قانون آخر به موضوع تعهدات همکاران و مسائل حرفه‌ای می‌پردازد. این قانون روی هم رفته نشان‌دهنده اخلاق فضیلت‌مدار ارسطو (ما چه خواهیم شد) و تئوری وظیفه‌گرای کانت همراه با اصل «بیشترین منفعت برای بیشترین تعداد و مکتب سودگرای است». انجمن کتابداران آمریکا بدون شک از اصول جریان آزادی فکر به ویژه حقوق فردی حمایت می‌کند. به همین دلیل موضوعاتی مانند فیلتر کردن دسترسی به اینترنت، مناسب‌سازی مطالب و منابع مربوط به موضوع‌های جنسی و حق دسترسی دولت به پیشینه‌ها و نوشته‌های کاربران از مباحث مهم و مجادله‌برانگیز در ایالات متحده است. قانون سال 2001 میهن‌پرستان ایالات متحده از دولت فدرال می‌خواست تا به آنها اجازه بازرسی و بررسی مواد و منافع استفاده‌کنندگان از کتابخانه و کاربران اینترنت را بدهد. اما انجمن کتابداران آمریکا با این جریان مخالفت کرد. برخی این اقدام انجمن کتابداران آمریکا را اقدامی برای حفظ حریم خصوصی تروریست‌ها تلقی کردند.  دِروی مارداکت[15] در واشنگتن  تایمز[16] ، انجمن کتابداران آمریکا را متهم به مخالفت با قانون کرده و اظهار داشت که این ساده‌لوحی خطرناک یا آشوبگری مخفی کتابداران امری فراتر از حماقت است و ممکن است زندگی شهروندان آمریکا را به خطر اندازند. انجمن کتابداران آمریکا بر این باور است که اجازه دسترسی دولت فدرال به پیشینه‌های مراجعان، حریم خصوصی آنها را به خطر می‌اندازد. انجمن از حق دسترسی آزاد مراجعان به تمام کتاب‌ها، از مجموعه کتاب‌های آنارشیست، کتاب راهنمای ساختن بمب گرفته تا کتاب‌های آشپزی و آثار کلاسیک مارک تواین[17] مانند هکلبرفین[18] حمایت می‌کند. انجمن کتابداران آمریکا اعضای‌ خود را تشویق می‌کند تا در برابر تمام تلاش‌هایی مقاومت کنند که سعی در محدود ساختن دسترسی آزاد کاربران به اینترنت دارند. با این روش بسیاری از کتابداران با هیأت رئیسه، برخی سیاستمداران و حتی تعدادی از شهروندان دچار اختلاف و درگیری شدند. امروزه اکثر کتابخانه‌های عمومی آمریکا امکان دسترسی رایگان به وب را برای مشتریان‌شان فراهم کرده‌اند. در عصر الکترونیک موضوع حریم خصوصی و جریان آزاد اندیشه به بحثی جدی تبدیل شده است. قوانین اخلاقی/ رفتار موسسه انجمن‌های حرفه‌ای بریتانیای کبیر و فرانسه دستاوردهای مفید بیشتری داشته‌اند. انجمن حرفه‌ای‌های خبرگان کتابداری و اطلاع‌رسانی انگلستان (سی.آی.ال.آی.پی)[19]، بر مسئولیت حفظ «مصالح همگانی»، مفهوم سودگرایانه‌ای که منشور سلطنتی بر آن تأکید می‌کند، اشاره می‌کند. این انجمن به اعضای ‌خود توصیه می‌کند که به یاد داشته باشند تا به جامعه و مفهوم کلی و عمومی به عنوان یک مشتری خاص خدمات دهند، هم‌چنین باید به مصالح عمومی به ویژه حقوق انتشار آسیب‌پذیر توجه شود. در اسناد انجمن حرفه‌ای‌های خبره کتابداری و اطلاع‌رسانی انگلستان 12 اصل اخلاقی که قوانین اخلاق عملی را مطرح می‌کنند ارائه می‌شود. این اصول بدون هیچ‌گونه ترتیب یا اولویتی در ادامه می‌آید:
  1. توجه به مصالح همگانی در همه زمینه‌های حرفه‌ای از جمله احترام به اکثریت افراد جامعه، ایجاد فرصت‌های برابر و رعایت حقوق بشر؛
  2. توجه به حسن شهرت حرفه اطلاع‌رسانی؛
  3. پذیرفتن مسئولیت حمایت، پیشبرد دسترسی به اطلاعات، آثار و ایده‌ها؛
  4. تلاش برای برقراری تعادل بین نیازهای واقعی و بالقوه کاربران و درخواست‌های منطقی کارمندان؛
  5. برخورد و رفتار عادلانه و برابر با همه کاربران کتابخانه؛
  6. رعایت بی‌طرفی و دوری از تعصب و سوگیری در فراهم‌آوری و ارزیابی اطلاعات، ایفای نقش واسطه و میانجی میان اطلاعات و کاربران اطلاعاتی؛
  7. احترام به حریم خصوصی و رازداری؛
  8. حفظ و نگهداری میراث اطلاعاتی در تمامی شکل‌ها؛
  9. توجه و احترام به تلاش معنوی و فکری تمام کسانی که اقلام اطلاعاتی را تولید کرده‌اند؛
  10. احساس مسئولیت در قبال رشد دانش حرفه‌ای شخصی، مهارت و توانایی‌های فردی؛
  11. احترام به مهارت و توانایی‌های همه گروه‌ها، اعم از متخصصان اطلاعاتی، استفاده‌کنندگان اطلاعات، کارمندان و همکاران؛
قوانین اخلاقی انجمن حرفه‌ای‌های خبره کتابداری و اطلاع‌رسانی انگلستان (سی.آی.ال.آی.پی) در مسأله دسترسی آزاد به اطلاعات متعادل‌تر از قوانین اخلاقی انجمن کتابداران آمریکاست. این تمایزها ناشی از شرایط متفاوت جامعه آمریکا و انگلیس و منعکس‌کننده تفاوت اساسی در زیربنای فلسفه اخلاقی این دو کشور است. یعنی اصول کانتی در مقابل رویکرد سودگرایی و توجه به مصالح عمومی انجمن کتابخانه‌های بریتانیا در قوانین خود اظهار می‌کنند که « اعضا‌ نباید آگاهانه از منابعی حمایت کنند که هدف آنها ترویج تبعیض ‌نژادی، تفاوت رنگ، اعتقادی و یا جهت‌گیری جنسیتی است.» انجمن کتابداران فرانسه نیز در آموزش‌های خود به کتابداران یادآور می‌شود که هیچ‌گونه سانسوری نباید اعمال شود و باید در مورد مسأله تسهیل در چرخه آزاد اطلاعات متعهد و مسئول باشند. هم‌چنین به استفاده‌کنندگان متذکر می‌شود که قوانین و مقررات مربوط به مجموعه، تصمیمات مجموعه به ویژه تصمیماتی که خشونت و تبعیض را ممنوع کرده و برای مجموعه ارزش و اهمیت زیادی دارد را اجرا کنند. در مقابل قوانین فرانسه و انگلیس، انجمن کتابداران آمریکا در مورد آزادی دسترسی به اطلاعات اظهار می‌دارد که: «امکانات و مصالح عمومی ایجاب می‌کند تا ناشران و کتابداران نیازهای طیف گسترده‌ای از عقاید و دیدگاه‌ها از جمله غیرارتدکس‌ها، کسانی که هواداری ندارند یا گروه‌هایی که از نظر عقیدتی برای جامعه خطرناک نیستند را مرتفع کنند. اجبار خوانندگان به پیش‌داوری و پذیرفتن هرگونه برچسب شخصیتی مانند خرابکار یا مخالف نسبت به نویسنده مورد علاقه‌شان، برخلاف مصلحت همگانی است». افزون بر این، ناشران و کتابداران به عنوان حافظان آزادی خواندن مسئولیت دارند که از حریم خصوصی یا گروهی خوانندگان در مقابل عده‌ای مبارزه کنند که به دنبال تحمیل استانداردها و علایق خود به جامعه هستند و یا دولت‌هایی که در پی کاهش و محدود کردن دسترسی همگان به اطلاعات هستند. علی‌رغم اشارات پی‌درپی به مفهوم «مصلحت همگانی» توجه لازم و کافی به این مقوله نشده است. چنانچه گفته شده پیروان کانت[20] برای خودمداری فردی احترام زیادی قائل هستند. «آمریکایی‌ها احتیاج ندارند تا دیگران به جای آنها فکر کنند». وب‌سایت ایفلا (ایفلا ،2005) قوانین اخلاقی سازمان‌های کتابداری مختلف جهان را ارائه می‌دهد، این قوانین عموماً حوزه‌های مشابهی مانند استاندارد بالای خدمات، دوری از تعصب و اختلاف سلیقه، رشد و گسترش حرفه، احترام به حق مالکیت فکری و پایبندی به آزادی فکر و حریم خصوصی مراجعه‌کنندگان را پوشش می‌دهند. رعایت آزادی فکر و احترام به حریم خصوصی از دغدغه‌ها و نگرانی‌های اولیه همه قوانین اخلاقی است. از نظر تراشینا (2004) بی‌شک در محیط‌های رقمی، مسأله حریم خصوصی و دسترسی به اطلاعات رویکردی جدید است. دسترسی به اطلاعات خصوصی به نگرانی اصلی تبدیل شده است و تجاوز و نقص امنیت شرکت‌های رایانه‌ای تولیدکننده کارت‌های اعتباری و فروشندگان و کارگزاران پایگاه‌های اطلاعاتی توسط هکرها همیشه وجود دارد. علاوه بر این، حفظ حریم خصوصی مراجعه‌کنندگان، عادات مطالعه، درخواست‌های اطلاعاتی و زمینه موضوعی کتاب‌های مورد مطالعه آنها از جمله مسائلی است که کتابداران باید به آن توجه کنند. اطلاعات شخصی افراد مانند آدرس، اطلاعات تماس، شماره شناسایی کاربرانی که در کتابخانه نگهداری می‌شود نیز باید از دسترس کسانی که قصد سوء‌استفاده از آن را دارند حفظ شود. در این زمینه باید به دنبال راهنمای قوانین اخلاقی برای افرادی باشیم که با فناوری اطلاعات سرو کار دارند باشیم. انجمن علوم رایانه قوانین اخلاقی و رفتار حرفه‌ای (1992) اظهار می‌دارد که فناوری امکان گردآوری و مبادله اطلاعات شخصی را در مقیاس گسترده‌ای فراهم کرده است. این مساله به شکل بی‌سابقه‌ای در تاریخ زمینه بالقوه تجاوز به حقوق خصوصی اشخاص و گروه‌ها را فراهم کرده است. قوانین اخلاقی متخصصان فناوری اطلاعات آنها را ملزم به دقت در جمع‌آوری اطلاعات و ممانعت از سوءاستفاده دیگران آن کرده است. این امکان با گردآوری کمترین و ضروری‌ترین اطلاعات شخصی و بهبود تقویت خط‌مشی حفاظت از اطلاعات تحقق پیدا می‌کند. در دنیای الکترونیک نگرانی درباره حق مالکیت فکری آثاری که در پروژه‌های رقمی استفاده می‌شود رو به افزایش است. اینترنت به عنوان نوعی انجمن محلی آغاز شد که در آن هیچ‌کسی درباره خق نسخه‌برداری، مالکیت و نشر غیرمجاز نگران نبود، در این محیط همه مطالب با همه افراد به اشتراک گذاشته می‌شد. اما امروزه مالکیت فکری یک دغدغه و نگرانی اصلی است. اولین سؤال در شروع فعالیت رقمی‌سازی مجموعه این است که آیا حق انتشار این مطالب را داریم؟ چنانچه مطالبی که رقمی می‌کنیم در حوزه عمومی باشد (تعیین این امر توسط قوانین کشوری که انتشارات الکترونیک در آن منتشر می‌شود صورت می‌گیرد) شروع کار هیچ مانعی ندارد. در غیر این صورت، متخصصان اطلاع‌رسانی وظیفه دارند تا از طرف مالک حق نسخه‌برداری اطمینان پیدا کنند که آیا اجازه انتشار نسخه پیوسته را دارند یا نه؟ این وظیفه‌ای اخلاقی و حقوقی است و تمامی قوانین اخلاقی بر توجه و احترام به حق مالکیت فکری تأکید می‌کنند. در دنیای الکترونیک مسأله مالکیت فکری مسأله مبهمی است. به عنوان مثال آیا تصاویر و کلیپ‌های هنری کپی‌رایت دارند؟ چه کلمه‌ای در وب‌سایت‌ها صراحتاً‌ اجازه استفاده به این منابع به کاربران را می‌دهد؟ در اینجا متخصصان فناوری اطلاعات بار دیگر به موضوع اخلاقی اشاره کرده‌اند. قوانین اخلاقی و رفتار حرفه‌ای انجمن ماشین‌های رایانه‌ای (اِی.سی.اِم)،[21] کسب اعتبار از نظرات و آثار دیگران؛ را ممنوع می‌کند. حتی در شرایطی که اثری صراحتاً‌ توسط قانون کپی‌رایت پروانه ثبت اختراع یا پروانه ساخت محافظت نشده باشد. موضوع مالکیت فکری هنگامی به وجود می‌آید که محتوای مجوز از طرف فروشنده یا کارگزار مطرح می‌شود. در گذشته چنانچه کتابخانه‌ای اشتراک مجله چاپی را ادامه نمی‌داد یا انتشار مجله یا کتاب به هر دلیلی متوقف می‌شد، دسترسی به انتشارات گذشته مجله قطع نمی‌شد. اما امروزه کتابخانه‌ها دسترسی الکترونیک به مجلات دارند و بسیاری از مجلات صرفاً‌ در قالب الکترونیک منتشر می‌شوند. سؤالی که مطرح می‌شود این است که چنانچه کتابخانه اشتراک نشریه را متوقف ‌کند یا ناشر انتشار آن را متوقف ‌کند، آیا دسترسی به انتشارات گذشته پایان خواهد یافت؟ وظایف کتابخانه رقمی در این شرایط چیست؟ باور کتابداران این است که دسترسی به این مواد و منابع باید ادامه پیدا کند. به منظور دسترسی به آرشیو الکترونیک باید به شیوه‌های مختلف عمل کرد. برنامه لاکس (نسخه‌های زیاد برای حفاظت و نگهداری از مواد)[22] به منظور حفاظت از انتشارات الکترونیک با ناشران همکاری می‌کند. در برنامه لاکس ادامه دسترسی به نشریات از طریق حفظ و ایجاد چندین نسخه از مجلات الکترونیک بر روی خدمتگر (سِرور) مؤسسات شرکت‌کننده تضمین می‌شود. چنانچه برای یکی از خدمتگرها (سرورها) اتفاقی بیفتد، نسخه‌های دیگر همچنان بر روی خدمتگرهای دیگر و در مکان‌های دیگر وجود خواهند داشت. با این وجود برنامه لاکس تنها در صورتی می‌تواند نسخه مجلات را بر روی خدمتگر مرکزی نگهداری کند که ناشر این اجازه را به او داده باشد. چرا که برخی از ناشران، فعالیت برنامه لاکس را تهدیدی برای منافع خود یا ناقض مجوز نشریات الکترونیک می‌دانند. روش دیگر برای ادامه دسترسی به مقالات مجلات الکترونیک، بایگانی مقالات محققین یک مؤسسه در مؤسسات واسپاری است. در این روش نویسندگان این امکان را دارند تا آثار خود را بایگانی کنند و دسترسی جایگزین به مواد را فراهم کنند. اما این روش دسترسی بلندمدت به مجلات کامل را تضمین نمی‌کند. انجمن علم اطلاعات و فناوری آمریکا[23] برخلاف نام خود شامل طیف وسیعی از اعضا مانند متخصصان کتابداری، متخصصان فناوری اطلاعات، معلمان، دانشمندان اطلاعاتی و فعالان حوزه دانشگاهی در سطح بین‌المللی است. این انجمن در راهنمای خود به طیف گسترده‌ای از اهداف اشاره می‌کند که گاهی این اهداف باعث به وجود آمدن تعارضاتی میان تولیدکنندگان، فروشندگان، دلالان و استفاده‌کنندگان سیستم‌های اطلاعاتی می‌شود. این انجمن به متخصصان توصیه می‌کند که برای همگان دسترسی آزاد به اطلاعات را فراهم کنند، مشروط بر اینکه هیچ ممنوعیتی از جانب تولیدکنندگان، فروشندگان و کارمندان وجود نداشته باشد. حفاظت از منابع مسأله دیگری است که مورد توجه انجمن‌های کتابداری و قوانین اخلاقی کتابداری قرار گرفته است و از دغدغه‌های اصلی کتابخانه‌های رقمی است. اصول اخلاقی انجمن کتابداری بریتانیا که در سال 2004 ویرایش و روزآمد شده است به حفاظت و نگهداری از میراث اطلاعاتی در تمام شکل‌ها تأکید دارد. قوانین اخلاقی قدیمی‌تر هیچ الزامی بر حفظ و نگهداری مواد ندارند. علت این مسأله این است که حفاظت و نگهداری از دغدغه‌های همیشگی آرشیویست‌هاست. اگر نگاهی به قوانین اخلاقی آرشیویست‌ها بیندازیم،‌ حفاظت و نگهداری از مسائل و دغدغه‌های اصلی آنهاست. قوانین اخلاقی آرشیویست‌ها توسط انجمن آرشیویست‌های آمریکا منتشر شده است (1992). این انجمن ارزش و اهمیت زیادی برای حفاظت و نگهداری از اسناد قائل است. در این قوانین خاطرنشان می‌شود که آرشیویست‌ها باید از اینکه این منابع و اسناد در محل امن قرار دارند یعنی در جایی که هم در دسترس باشند و هم به خوبی از آنها مراقبت می‌شود اطمینان حاصل کنند. برای اطمینان از حفاظت از مواد، این قوانین اشاره دارند که آرشیویست‌ها باید ایجاد استانداردهای حرفه‌ای با هم همکاری داشته باشند و این امر مستلزم این است که به دنبال استانداردهای جدید باشند و از بالاترین استانداردهای ممکن در کارشان استفاده کنند. کتابداران رقمی نیز باید استانداردهای وسیعی را تدوین کنند و در زمان ایجاد فایل‌های الکترونیک و رقمی‌سازی به آن استانداردها پایبند باشند. برای حفاظت و نگهداری بلندمدت از منابع، توسعه، انتشار و پیروی از استانداردها ضروری است و از وظایف اخلاقی کتابداران رقمی محسوب می‌شود. در قوانین آرشیویست‌ها نوع جدیدی از حقوق خصوصی مطرح شده است. حقوق خصوصی کسانی که نام آنها در رکوردهای آرشیوی ذکر شده است. قوانین اطلاعاتی دیگر بر حقوق خصوصی مشتریان و مراجعه‌کنندگان تمرکز دارد. فرض کنید که اهدا‌کننده‌ای نامه‌های شخصی خودش را به مؤسسه‌ای اهدا کرده است و صریح و روشن به مؤسسه اجازه داده است تا نامه‌هایش را به شکل الکترونیک تبدیل کند و در وب منتشر کند. اهداکننده از عواقب کار خود آگاه است و از حقوق خصوصی خود صرف‌نظر کرده است و می‌خواهد که نامه‌هایش توسط جهانیان خوانده شود. اما تکلیف مخاطبان نامه، طرف مکاتبه نامه و کسانی که در نامه به آنها اشاره شده است چه می‌شود؟ قوانین اخلاقی آرشیویست‌ها متذکر می‌شوند که باید به حریم شخصی کسانی که اثری را ایجاد کرده‌اند، یا موضوع اثری بوده، مستندات بلندمدت، به ویژه کسانی که هیچ نقشی در این واسپاری نداشته‌اند، احترام بگذارند. به متخصصان توصیه شده است که همراه با اهداکنندگان تدابیری برای حفظ حقوق خصوصی نفر سوم بیاندیشند. آرشیویست‌ها گاهی به اهداکنندگان توصیه می‌کنند تا دسترسی به مجموعه را در دوره زمانی معینی محدود کنند. این محدودیت معمولاً‌ تا زمانی است که مطمئن شویم کسانی که نام آنها در نامه‌ها آمده است، مرده‌اند؛ هم‌چنین می‌توانیم بیش از اینکه رکوردها به صورت رایگان در دسترس همگان قرار گیرد از نفر سومی که نامش در نامه ذکر شده است، اجازه بگیریم. به ویژه اگر قصد داشته باشیم که این نامه‌ها را به شکل پیوسته منتشر کنیم. البته این مسأله برخلاف نظر و عقیده کتابدارانی است که آموزش دیده‌اند که برای دسترسی آزاد به اطلاعات تلاش کنند. در دنیای الکترونیک تدابیر و اقدامات مشابه برای حفاظت و نگهداری از اطلاعات خصوصی لازم و ضروری است تا به وسیله این کتابخانه‌ها از چالش‌ها و مسائل بعدی حفاظت شوند. از آنجایی که به دنبال تدوین راهنمایی اخلاقی برای کتابخانه‌های الکترونیکی هستیم، بهتر است که این قوانین به وسیله آرشیویست‌ها و متخصصین تکنولوژی اطلاعات وضع شود. راهنمای حرفه‌ای انجمن علم اطلاعات و فناوری آمریکا اعضای خود را تشویق می‌کند تا در برابر انتخاب‌ها و خط‌مشی فراهم‌آوری نامناسب مقاومت کنند. نکته مهم در حوزه الکترونیکی کردن منابع، انتخاب درست منابع است، چرا که وظیفه داریم از منابع محدود خود عاقلانه استفاده کنیم. قوانین اخلاقی و رفتار حرفه‌ای انجمن علوم رایانه بر مسئولیت همکاری و اشتراک دانش تخصصی با همکاران تأکید می‌کند. خطوط اصلی و ضرورت‌ اخلاقی این قوانین، اعضا را ملزم به مشارکت با انسان‌های دیگر می‌کند و به آنها توصیه دارد تا از آسیب رساندن به دیگران خودداری کنند. در انتها خاطرنشان می‌شود که گاهی ممکن است عملی با حسن نیت انجام شود ولی موجب آسیب‌رساندن غیرعمد به دیگران شود، بنابراین به متخصصان توصیه می‌شود که در محاسبات حرفه‌ای و در طول طراحی و اجرای آن به اثرات بالقوه تصمیمات خود دقت داشته باشند. نکته حائز اهمیت برای کسانی که وب‌سایتی را طراحی می‌کنند یا نرم‌افزاری را برای تسهیل دسترسی به اطلاعات خریداری می‌کنند، مشخص کردن نیازهای استفاده‌کنندگان و گروه‌هایی است که قرار است از این سیستم‌ها استفاده کنند. هم‌چنین لازم است این قوانین با محاسبه حرفه‌ای و پیروی از استانداردهای مورد تأیید، خطای سیستمی را به حداقل برساند. علاوه بر این، باید در مورد سیستم و محدودیت‌های نرم‌افزاری آن صادق بوده و از کاری که نمی‌توانید آن را به درستی انجام دهید خودداری کنید. اخلاق حرفه‌ای ممکن است گاهی از ملاحظات حقوقی مهم‌تر باشد، محاسبه‌ی حرفه‌ای باید قوانین مرتبط و موجود را بداند و به آنها احترام بگذارند. گاهی ممکن است قوانین و اخلاق غیراخلاقی و نامناسب باشند، پس باید از آنها سرپیچی کرد. در فصل‌های بعدی موضوعات اخلاقی مرتبط با کتابخانه‌های رقمی، را بررسی کنیم، به این قوانین اخلاقی رجوع خواهیم؛ این قوانین اخلاقی به صورت پیوسته در دسترس است:
  • American Library Association(1995) Code of Ethics : http://www.ALA.org/ALE/oif/statementspols/codeofethics/codeethics.htm
  • American Library Association(2004)Freedom to READStatement : http://www.ALA.org/ALA/oif/statementspols/ftrstatement/freedomrEADstatement.htm.
  • American Society for Information Science and Technology (1992)ASIS&T Professional Guidelines : http://www.asis.org/AboutASIS/professional-guidelines. HTM.
  • Association for Computing Machinery(1992)ACM Code of Ethics and Professional Conduct :http://www.acm.org/constitution.code.HTML
  • Chartered Institute of Library and Information professionals (2004) Ethical Principles and Code of Professional Practice for Library and Informationprofessionals(updated):http://www.cilip.org.uk/professionalguidancelethics/.
  • IFLA(2005)Professional Codes of Ethics/Conduct Collection of Codes from library associations worldwide :http://www.ifla.org/faifelethics/codes.htm
  • Library Association(1983) The Library Association's Code of Professional Conduct :http://www.la-hq.org.uk/directory/about/conductHTML
  • Society of American Archivists(1992) Code of Ethics for Archivists : http://www.archivists.org/governance/handbook/app_ethics.asp
[1] . waluchow [2] . Mautne [3] .Kant [4] . Mill [5] . Bentham [6] . Aristotle's Nicomachean Ethics [7] . Theory of virtue [8] . velasques et al. [9] . Richard Mervin Hare [10] . Jeremy Bentham [11] .John Stuart Mill [12] .G.E.Moore [13] . The American Library Association (ALA) [14] .Trushina [15] .Deroy Murdock [16]  Washington Times [17] . Mark Twain's classic [18] .Huckleberry Finn [19] .The Chartered Institute of library and Information Professionals (CILIP) [20] . Kantian [21] . Association of Computing Machinery(ACM) [22] .LOCKSS(Lots of Copy keep stuff safe):http://locks.stanford.edu [23] . The American Society for Information Science and Technology(ASIS&T)

پدیدآوران این مطلب

دیدگاه‌ها

برای نوشتن دیدگاه وارد شوید.

    بیشتر بخوانید