اخلاق حرفهای در اطلاعرسانی با مقدمه ای درباره اخلاق علمی و نظریههای اخلاق (اخلاق فضیلتمدار ارسطو، تئوری امر مطلق کانت و مکتب سودگرایی میل و بنتهام) شروع می شود. سپس با توجه ویژه به قوانین اخلاقی انجمن کتابداری آمریکا و برخی از کشورها به الگوهای رفتار حرفهای در حرفه اطلاعرسانی میپردازد. این نوشته بخشی از کتاب «اخلاق در کتابخانههای دیجیتال» از کوکی جی. اندرسن با ترجمه دکتر میترا صمیعی و محبوبه معماری است که نشر کتابدار منتشر کرده است.
مقدمهای بر اخلاق علمی و نظریههای اخلاق
اخلاق یا فلسفه اخلاق، به دنبال توصیف و بیان ماهیت اخلاق است تا نظریه خوب یا بد را بنا نهد (والی چو[1] ،2003) . اخلاق بنیادی تجویزی که اخلاق هنجاری نیز نام دارد به دنبال این است که معیارهای درستی و نادرستی عمل را برای ارزیابی و تصمیمگیری تدوین کند (ماوتن[2]، 1999). در راستای همین مقوله است که مکاتب اصلی تفکر اخلاقی مانند اخلاق فضیلتمدار ارسطو، تئوری امر مطلق کانت[3] و مکتب سودگرایی میل[4] و بنتهام[5] حکمرفا میشوند. اخلاق عملی، که شامل اخلاق حرفهای هم میشود، زیرمجموعه اخلاق هنجاری است و سعی دارد اصول و استانداردهای تفکر اخلاقی را برای هدایت تصمیمات روزانه ما عملی سازد.
برای اینکه تصمیمات ما بر مبنای اصول اخلاقی باشد به چه اصولی باید تکیه کنیم؟ اخلاق فضیلتمدار ارسطو میپرسد «چه باید باشم؟» به جای پرسش «چه کار باید انجام دهم؟»
ارسطو به جای تأکید بر پیروی صرف از قوانین بر پرورش صفات و ویژگیهای خوب اخلاقی تأکید دارد. اخلاق وظیفهگرا، مانند تئوری امر مطلق کانت، در اصل به جای توجه و تمرکز بر نتیجه عمل به نیت عمل توجه دارد.
در عوض، مکاتب اصالت سود و نظریههای غایتشناسی مرتبط با آن به نتیجه و پیامد کار اهمیت میدهند. از وظایف اساسی این مکاتب اخلاقی، به حداقل رساندن نتیجه بد و افزایش نتیجه خوب رفتار است. این مکتب اخلاقی، تصمیمگیری براساس نتیجه عمل را درست نمیدانند، هر شخصی به هنگام عمل باید از خودش بپرسد کاری که انجام میدهم اخلاقی است یا نه؟! این مکاتب اخلاقی سهم مهمی در زمینه اخلاق عملی و حرفهای داشتهاند.
اخلاق فضیلتمدار
کتاب نیکوماخوس ارسطو[6] از اولین تألیفات مربوط به حوزه اخلاق در فلسفه غرب است. در این اثر ارسطو (384- 322 ق.م) نظریه فضیلت (ویرتوس)[7]، گرایش بشر به انتخاب خوبی، را ارائه میکند. خوشبختی و سعادت، هدف غایی زندگی بشر است. اما ارسطو خوشبختی را عملی مبنی بر فضیلت (ویرتوس) تعریف میکند نه یک احساس خوشایند. او معتقد است که انسان با بهرهگیری از فضایل اخلاقی مانند شجاعت، خویشتنداری، سخاوت، صداقت، عدالت و فضیلتهای عقلانی مانند علم، هنر، عقل عملی، دلایل شهودی و عقل فلسفی میتواند به خوشبختی و سعادت دست یابد. فضیلت (ویرتوس) را میتوان به شیوه عملی کسب کرد؛ مانند هنر، و برای کسب فضیلت هیچ قواعد سخت و محکمی برای راهنمایی وجود ندارد. انسان همیشه باید سعی کند که آنچه عقل عملی نامی دارد را انجام دهد. در شرایط سخت باید حد وسط یعنی میان افراط و تفریط را انتخاب کند؛ همچنین ارسطو بر اختیاری بودن رفتار به عنوان یک عامل اخلاقی تأکید میکند. وی نتیجهگراست و درستی عمل را بر اساس نتیجه عمل میسنجد. او بر این باور است که انسانها دیدگاههای متفاوتی دارند؛ انسانها تصمیمات مختلفی میگیرند و این تصمیمات براساس اعتقاد و باوری که دارند درست است.کانت و نظریه وظیفهگرا
در نظریه وظیفهگرا هر عمل با توجه به اخلاق نظری و نیت عمل، جدا از نتیجه آن سنجیده میشود امانوئل کانت (1724- 1804) از اولین نظریهپردازهای این حوزه است و معتقد است که دلیل یک رفتار نشاندهنده خوبی یا بدی آن است وی تئوری امر مطلق را بیان کرد و گفت: «چنان رفتار کن که گویی رفتار تو بنا به ارادهات قرار است قانون همگانی شود (والی چو ، 2003). این دیدگاه یک دیدگاه عالی و متعالی است، اما به عنوان یک راهنمای عملی رفتار به کار نمیآید. آیا ما میتوانیم با نگاه کردن به رفتار و عمل هر فرد، صادقانه بگوییم که انگیزه و هدف اصلی پشت این رفتار میتواند قانون کلی باشد؟ مسلماً آنچه خواهیم یافت، وحشتناک است و به سختی میتوانیم چنین چیزی را بگوییم. کانت همچنین بر حقوق خصوصی به ویژه آزادی انتخاب فردی تأکید دارد. حق انتخاب شامل حق دانستن حقیقت، حقوق خصوصی، دوری از آسیبزدن به دیگران و حق زندگی اشخاص براساس اعتقاداتشان است (ولاس کیوز و دیگران[8] ، 1996) . بر مبنای قانون کانت عقل زمانی باید برای رفتارهای ارادی مجوز صادر کند که مطمئن باشد در صورتی که این رفتار از دیگر افراد جامعه سر بزند، اولاً هیچ ضرری متوجه جامعه انسانی و کرامت انسانها نمیشود و دوماً قانونمند شدن آن رفتار نیز امکانپذیر باشد. مثلاً، نباید برای منافع شخصی، حقوق و مجوزهایی را برای خود قائل بشویم که حاضر نیستیم آن را به دیگر افراد جامعه تعمیم دهیم و یا خود را از وظایفی معاف کنیم که دیگران را موظف به آن وظایف کردیم. ریچارد مروین هیر[9] اصول اخلاق جهانی کانت را به عنوان یک شعار اینگونه نقد و توصیف میکند که شما مایل هستید که دیگران به شما اطمینان کنند و در مقابل وقتی شما نتیجه رفتار آنها را میبینید به آنها اطمینان پیدا خواهید کرد. مبنای اساسی قانون طلایی کانت همین است «با دیگران همانگونه رفتار کنید که انتظار دارید با شما رفتار کنند» (والی چو ، 2003). مشکل بزرگ نظریه کانت انعطافناپذیر بودن آن است. هیچ استثنایی ندارد ارزشها براساس نتایج و پیامدشان ارزیابی شوند. برای مثال در تئوری وظیفهگرای کانت چنانچه از کسی که یک یهودی را از دست نازیان مخفی کرده، پرسیده شود که وی را کجا مخفی کرده است؟ او ملزم خواهد بود که محل اختفا را به گشتاپو بگوید. چرا که دروغ گفتن عملی غیر اخلاقی است. حتی اگر دلایل دروغ درست باشد، اصول اخلاقی را زیر پا گذاشته است. بنابراین سختگیری و انعطافپذیری این نظریه میتواند نتیجه غلط برای دلیل درست داشته باشد.مکتب سودگرایی
این نظریه از جمله نظریههای نتیجهگرا یا پیامدگراست. جرمی بنتام[10] (1748- 1832) و جان استوارت میل[11] (1873- 1806) از بنیانگذاران این نظریه هستند. آنها وجود نظم طبیعی یا قانون الهی را رد میکنند و در عوض بر عینیت تکیه دارند، و معتقدند که خوبی با سودمندی برابر است. خوب بودن عمل یا رفتار، با پیامد آن یعنی ارزش و سود آن برای جامعه قضاوت میشود. میل و بنتهام با توصیف لذتگرایان از مفهوم سودمندی و لذت، موافقند و اعتقاد دارند که شادی و لذت، غایت سودمندی است؛ درد بد است و لذت خوب است. بنابراین تصمیمگیری اخلاقی تصمیمی است که نتیجه آن حداکثر نفع و حداقل درد باشد. آنها بر سودگرایی تأکید دارند. بدینمعنا که کسانی که لذت و سعادت دارند ارزش بهترینها را دارند. آنچه اهمیت دارد برخورداری همه از لذت و سعادت است، همه باید با هم برابر باشند. از ضعفهای نظریه سودگرایی این است که چه چیزی برای ما بهترین است. در مکتب سودگرایی اعمال و قوانین هر دو سودگرا هستند. در سودگرایی هر عمل خاصی به جای سنجش با استانداردهای بیرونی، با پیامدهای آن قضاوت میشود. این مکتب سعی در ایجاد مجموعهای از قوانین دارد که با پیروی از آنها به غایت سودمندی برسیم. مسأله مطرح در سودگرایی این است که قوانینی را اشاعه دهد که بتوانند تمام موقعیتها را پوشش داده و تمرکز بیشتری بر قوانین اخلاقی به جای اعمال اخلاقی داشته باشد. خطر قوانین مربوط به سودگرایی این است که نتیجه درست از راه نادرست به دست آید. ممکن است یک عمل نتیجه مثبت و درست داشته باشد اما از روش غیراخلاقی به دست آمده باشد. برای مثال ممکن است شخصی برای کمک به فقرا دزدی کند، اما دزدی عملی غیراخلاقی است. جی.ای.مور[12] با استفاده از نظریه کثرتگرایی، به جای لذتگرایی با اولویت دادن سودگرایی به نظریه ارزشها توجه میکند. او ارزشهای غایی دیگری را پیشنهاد میکند؛ ارزشهای غیر قابل کاهش مانند لذت دانش، زیبایی، دوستی. در این نظریه یک رفتار و عمل زمانی خوب است که اولویتهای شخص را برآورده سازد. این نظریه با معطوف کردن توجه به مسائل دیگر به عنوان خیر نهایی به جای توجه به لذت، منعطفتر میشود. اولویتهای مورد نظر افراد با هم فرق دارند. علاوه بر این، اگر کسی بتواند اولویتهای اشخاص را تعیین کند به اولویت چه کسی باید بهای بیشتری داده شود و چگونه میتوانیم تعداد بیشتری از اولویتها را برآورده کنیم؟ قوانین اخلاق حرفهای در حرفه اطلاعرسانی انجمن کتابداری آمریکا )اِی.ال.اِی)[13] قوانین اخلاقی را در سال 1938 وضع کرد و آن را به عنوان اولین الگوی رفتار حرفهای در حرفه اطلاعرسانی قرار داد (تراشینا[14]، 2004). قوانین اخلاقی انجمن کتابداران آمریکا راهنماییهای کلی لازم برای تصمیمگیریهای اخلاقی را ارائه میکند:- بالاترین سطح صفات به کاربران و مراجعان کتابخانه از طریق سازماندهی دقیق و درست منابع، ارائه خدمات یکسان، ایجاد امکان دسترسی برابر به منابع و پاسخهای بیطرف و مؤدبانه به درخواستهای کاربران را ارائه میکنیم؛
- از اصول جریان آزاد فکر حمایت میکنیم و در برابر تمام تلاشهایی که سعی در سانسور منابع کتابخانه دارند مقاومت میکنیم؛
- با حمایت از حقوق خصوصی مراجعان و حفظ احترام به آنها، به جستجو در منابع بازیابی اطلاعات، امانت، فراهمآوری و انتقال اطلاعات برای ارائه خدمات به آنها میپردازیم؛
- حق مالکیت فکری را به رسمیت شناخته و به آن احترام میگذاریم؛
- با همکاران خود براساس احترام، انصاف و اعتماد رفتار میکنیم و از شرایط حرفه و کارمندان مؤسسه خود حمایت میکنیم؛
- سلیقه شخصی خود را به علاقه و نظر استفادهکنندگان، همکاران و مؤسسات حرفهای ارجح نمیدانیم؛
- بین اعتقادات شخصی و وظایف حرفهای خود تمایز قائل هستیم و اجازه نمیدهیم باورهای شخصی ما در اهداف مؤسسه و دسترسی به منابع اطلاعاتی تأثیر بگذارند؛
- با آموزش مستمر برای بالابردن و ارتقاء دانش و مهارت حرفهای خود تلاش میکنیم و با پروراندن استعدادهای بالقوه همکاران خود آنها را به پیشرفت حرفهای تشویق میکنیم.
- توجه به مصالح همگانی در همه زمینههای حرفهای از جمله احترام به اکثریت افراد جامعه، ایجاد فرصتهای برابر و رعایت حقوق بشر؛
- توجه به حسن شهرت حرفه اطلاعرسانی؛
- پذیرفتن مسئولیت حمایت، پیشبرد دسترسی به اطلاعات، آثار و ایدهها؛
- تلاش برای برقراری تعادل بین نیازهای واقعی و بالقوه کاربران و درخواستهای منطقی کارمندان؛
- برخورد و رفتار عادلانه و برابر با همه کاربران کتابخانه؛
- رعایت بیطرفی و دوری از تعصب و سوگیری در فراهمآوری و ارزیابی اطلاعات، ایفای نقش واسطه و میانجی میان اطلاعات و کاربران اطلاعاتی؛
- احترام به حریم خصوصی و رازداری؛
- حفظ و نگهداری میراث اطلاعاتی در تمامی شکلها؛
- توجه و احترام به تلاش معنوی و فکری تمام کسانی که اقلام اطلاعاتی را تولید کردهاند؛
- احساس مسئولیت در قبال رشد دانش حرفهای شخصی، مهارت و تواناییهای فردی؛
- احترام به مهارت و تواناییهای همه گروهها، اعم از متخصصان اطلاعاتی، استفادهکنندگان اطلاعات، کارمندان و همکاران؛
- American Library Association(1995) Code of Ethics : http://www.ALA.org/ALE/oif/statementspols/codeofethics/codeethics.htm
- American Library Association(2004)Freedom to READStatement : http://www.ALA.org/ALA/oif/statementspols/ftrstatement/freedomrEADstatement.htm.
- American Society for Information Science and Technology (1992)ASIS&T Professional Guidelines : http://www.asis.org/AboutASIS/professional-guidelines. HTM.
- Association for Computing Machinery(1992)ACM Code of Ethics and Professional Conduct :http://www.acm.org/constitution.code.HTML
- Chartered Institute of Library and Information professionals (2004) Ethical Principles and Code of Professional Practice for Library and Informationprofessionals(updated):http://www.cilip.org.uk/professionalguidancelethics/.
- IFLA(2005)Professional Codes of Ethics/Conduct Collection of Codes from library associations worldwide :http://www.ifla.org/faifelethics/codes.htm
- Library Association(1983) The Library Association's Code of Professional Conduct :http://www.la-hq.org.uk/directory/about/conductHTML
- Society of American Archivists(1992) Code of Ethics for Archivists : http://www.archivists.org/governance/handbook/app_ethics.asp
پدیدآوران این مطلب
دیدگاهها
برای نوشتن دیدگاه وارد شوید.

