اخلاق حرفه‌اي در اطلاع‌رسانی با مقدمه ای درباره اخلاق علمي و نظریه‌های اخلاق (اخلاق فضيلت‌مدار ارسطو، تئوري امر مطلق كانت و مكتب سودگرايي ميل و بنتهام) شروع می شود. سپس با توجه ویژه به قوانین اخلاقی انجمن كتابداري آمريكا و برخی از کشورها به الگوهاي رفتار حرفه‌اي در حرفه اطلاع‌رسانی می‌پردازد. این نوشته بخشی از کتاب «اخلاق  در کتابخانه ­های دیجیتال» از کوکی جی. اندرسن با ترجمه دکتر میترا صمیعی و محبوبه معماری است که نشر کتابدار منتشر کرده است.

مقدمه‌اي بر اخلاق علمي و نظریه‌هاي اخلاق

اخلاق يا فلسفه اخلاق، به دنبال توصيف و بيان ماهيت اخلاق است تا نظریه خوب يا بد را بنا نهد (والی چو[1] ،2003) . اخلاق بنيادي تجویزی كه اخلاق هنجاري نيز نام دارد به دنبال اين است كه معيارهاي درستي و نادرستی عمل را براي ارزيابي و تصميم‌گيري تدوين كند (ماوتن[2]، 1999). در راستاي همين مقوله است كه مكاتب اصلي تفكر اخلاقي مانند اخلاق فضيلت‌مدار ارسطو، تئوري امر مطلق كانت[3] و مكتب سودگرايي ميل[4] و بنتهام[5] حكمرفا مي‌شوند. اخلاق عملي، كه شامل اخلاق حرفه‌اي هم مي‌شود، زيرمجموعه اخلاق هنجاري است و سعي دارد اصول و استانداردهاي تفكر اخلاقي را براي هدايت تصميمات روزانه ما عملی سازد.

براي اينكه تصميمات ما بر مبناي اصول اخلاقي باشد به چه اصولي بايد تكيه كنيم؟ اخلاق فضيلت‌مدار ارسطو مي‌پرسد «چه بايد باشم؟» به جاي پرسش «چه كار بايد انجام دهم؟»

ارسطو به جاي تأكيد بر پيروي صرف از قوانين بر پرورش صفات و ويژگي‌هاي خوب اخلاقي تأكيد دارد. اخلاق وظيفه‌گرا، مانند تئوري امر مطلق كانت، در اصل به جاي توجه و تمركز بر نتيجه عمل به نيت عمل توجه دارد.

در عوض، مكاتب اصالت سود و نظریه‌هاي غايت‌شناسي مرتبط با آن به نتيجه و پيامد كار اهميت مي‌دهند. از وظايف اساسي اين مكاتب اخلاقي، به حداقل رساندن نتيجه بد و افزايش نتيجه خوب رفتار است. اين مكتب اخلاقي، تصميم‌گيري براساس نتيجه عمل را درست نمي‌دانند، هر شخصي به هنگام عمل بايد از خودش بپرسد كاري كه انجام مي‌دهم اخلاقي است يا نه؟! اين مكاتب اخلاقي سهم مهمي در زمينه اخلاق عملي و حرفه‌اي داشته‌اند.

اخلاق فضيلت‌مدار

كتاب نيكوماخوس ارسطو[6] از اولين تأليفات مربوط به حوزه اخلاق در فلسفه غرب است. در اين اثر ارسطو (384- 322 ق.م) نظریه فضيلت (ويرتوس)[7]، گرايش بشر به انتخاب خوبي، را ارائه مي‌كند. خوشبختي و سعادت، هدف غايي زندگي بشر است. اما ارسطو خوشبختي را عملي مبني بر فضيلت (ويرتوس) تعريف مي‌كند نه يك احساس خوشايند. او معتقد است كه انسان با بهره‌گيري از فضايل اخلاقي مانند شجاعت، خويشتن‌داري، سخاوت، صداقت، عدالت و فضيلت‌هاي عقلاني مانند علم، هنر، عقل عملي، دلايل شهودي و عقل فلسفي مي‌تواند به خوشبختي و سعادت دست یابد.

فضيلت (ويرتوس) را مي‌توان به شيوه عملي كسب كرد؛ مانند هنر، و براي كسب فضيلت هيچ‌ قواعد سخت و محكمي براي راهنمايي وجود ندارد. انسان هميشه بايد سعي كند كه آنچه عقل عملي نامي دارد را انجام دهد.

در شرايط سخت بايد حد وسط يعني ميان افراط و تفريط  را انتخاب كند؛ هم‌چنين ارسطو بر اختياري بودن رفتار به عنوان يك عامل اخلاقي تأكيد مي‌كند. وی نتيجه‌گراست و درستي عمل را بر اساس نتيجه عمل مي‌سنجد. او بر اين باور است كه انسان‌ها ديدگاه‌هاي متفاوتي دارند؛ انسان‌ها تصميمات مختلفي مي‌گيرند و اين تصمیمات براساس اعتقاد و باوري كه دارند درست است.

كانت و نظریه وظيفه‌گرا

در نظریه وظيفه‌گرا هر عمل با توجه به اخلاق نظري و نيت عمل، جدا از نتيجه آن سنجیده می ­شود امانوئل كانت (1724- 1804) از اولين نظريه‌پردازهاي اين حوزه است و معتقد است كه دليل يك رفتار نشان‌دهنده خوبي يا بدي آن است وی تئوري امر مطلق را بيان كرد و گفت: «چنان رفتار كن كه گويي رفتار تو بنا به اراده‌ات قرار است قانون همگاني شود (والی چو ، 2003).

اين ديدگاه يك ديدگاه عالي و متعالي است، اما به عنوان يك راهنماي عملي رفتار به كار نمي‌آيد. آيا ما مي‌توانيم با نگاه كردن به رفتار و عمل هر فرد، صادقانه بگوييم كه انگيزه و هدف اصلي پشت اين رفتار مي‌تواند قانون كلي باشد؟

مسلماً‌ آنچه خواهيم يافت، وحشتناك است و به سختي مي‌توانيم چنين چيزي را بگوييم. كانت هم‌چنين بر حقوق خصوصي به ويژه آزادي انتخاب فردي تأكيد دارد. حق انتخاب شامل حق دانستن حقيقت، حقوق خصوصي، دوري از آسيب ­زدن به ديگران و حق زندگي اشخاص براساس اعتقاداتشان است (ولاس کیوز و دیگران[8] ، 1996) .

بر مبناي قانون كانت عقل زماني بايد براي رفتارهاي ارادي مجوز صادر كند كه مطمئن باشد در صورتي كه اين رفتار از ديگر افراد جامعه سر بزند، اولاً‌ هيچ ضرري متوجه جامعه انساني و كرامت انسان‌ها نمی­شود و دوماً قانونمند شدن آن رفتار نيز امكان‌پذير باشد. مثلاً، نبايد برای منافع شخصي، حقوق و مجوزهايي را براي خود قائل بشويم كه حاضر نيستیم آن را به ديگر افراد جامعه تعميم دهيم و يا خود را از وظايفي معاف کنیم كه ديگران را موظف به آن وظايف کردیم.

ريچارد مروين هير[9] اصول اخلاق جهاني كانت را به عنوان يك شعار اين­گونه نقد و توصيف مي‌كند كه شما مايل هستيد كه ديگران به شما اطمينان کنند و در مقابل وقتي شما نتيجه رفتار آنها را مي‌بينيد به آنها اطمينان پيدا خواهيد كرد. مبناي اساسي قانون طلايي كانت همين است «با ديگران همانگونه رفتار كنيد كه انتظار داريد با شما رفتار كنند» (والی چو ، 2003).

مشكل بزرگ نظریه كانت انعطاف‌ناپذير بودن آن است. هيچ استثنايي ندارد ارزش‌ها براساس نتايج و پيامدشان ارزيابي شوند. براي مثال در تئوري وظيفه‌گراي كانت چنانچه از كسي که يك يهودي را از دست نازيان مخفي كرده، پرسيده شود كه وی را کجا مخفي كرده است؟ او ملزم خواهد بود كه محل اختفا را به گشتاپو بگويد. چرا كه دروغ گفتن عملي غير اخلاقي است. حتی اگر دلایل دروغ درست باشد، اصول اخلاقي را زير پا گذاشته است. بنابراين سخت‌گيري‌ و انعطاف‌پذيري اين نظریه مي‌تواند نتيجه غلط براي دليل درست داشته باشد.

مكتب سودگرايي

اين نظريه از جمله نظريه‌هاي نتيجه‌گرا يا پيامدگراست. جرمي بنتام[10] (1748- 1832) و جان استوارت ميل[11] (1873- 1806) از بنيان‌گذاران اين نظریه هستند. آنها وجود نظم طبيعي يا قانون الهي را رد مي‌كنند و در عوض بر عينيت تكيه دارند، و معتقدند كه خوبي با سودمندي برابر است. خوب بودن عمل يا رفتار، با پيامد آن يعني ارزش و سود آن براي جامعه قضاوت مي‌شود.

ميل و بنتهام با توصيف لذت‌گرايان از مفهوم سودمندي و لذت، موافقند و اعتقاد دارند كه شادي و لذت، غايت سودمندي است؛ درد بد است و لذت خوب است.

بنابراين تصميم‌گيري اخلاقي تصميمي است كه نتيجه آن حداکثر نفع و حداقل درد باشد. آنها بر سودگرايي تأكيد دارند. بدين­معنا كه كساني كه لذت و سعادت دارند ارزش بهترين‌ها را دارند. آنچه اهميت دارد برخورداري همه از لذت و سعادت است،  همه بايد با هم برابر باشند. از ضعف‌هاي نظريه سودگرايي اين است كه چه چيزي براي ما بهترين است. در مكتب سودگرايي اعمال و قوانين هر دو سودگرا هستند. در سودگرايي هر عمل خاصي به جاي سنجش با استانداردهاي بيروني، با پيامدهاي آن قضاوت مي‌شود. اين مكتب سعي در ايجاد مجموعه‌اي از قوانين دارد كه با پيروي از آنها به غايت سودمندي برسيم.

مسأله‌ مطرح در سودگرايي اين است كه قوانيني را اشاعه دهد كه بتوانند تمام موقعيت‌ها را پوشش داده و تمركز بيشتري بر قوانين اخلاقي به جاي اعمال اخلاقي داشته باشد. خطر قوانين مربوط به سودگرايي اين است كه نتيجه درست از راه نادرست به دست آید. ممكن است يك عمل نتيجه مثبت و درست داشته باشد اما از روش غيراخلاقي به دست آمده باشد. برای مثال ممكن است شخصي براي كمك به فقرا دزدي كند، اما دزدي عملي غيراخلاقي است.

جي.اي‌.مور[12] با استفاده از نظریه كثرت‌گرايي، به جاي لذت‌گرايي با اولويت دادن سودگرايي به نظریه ارزش‌ها توجه مي‌كند. او ارزش‌هاي غايي ديگری را پيشنهاد مي‌كند؛ ارزش‌هاي غير قابل كاهش مانند لذت دانش، زيبايي، دوستي. در اين نظریه يك رفتار و عمل زماني خوب است كه اولويت‌هاي شخص را برآورده سازد. اين نظریه با معطوف كردن توجه به مسائل ديگر به عنوان خير نهايي به جاي توجه به لذت، منعطف‌تر مي‌شود.

اولويت‌هاي مورد نظر افراد با هم فرق دارند. علاوه بر اين، اگر كسي بتواند اولويت‌هاي اشخاص را تعيين كند به اولويت چه كسي بايد بهاي بيشتري داده شود و چگونه مي‌توانيم تعداد بيشتري از اولويت‌ها را برآورده كنيم؟

قوانین اخلاق حرفه‌اي در حرفه اطلاع‌رساني

انجمن كتابداري آمريكا )اِی.ال.اِی)[13] قوانین اخلاقي را در سال 1938 وضع كرد و آن را به عنوان اولين الگوي رفتار حرفه‌اي در حرفه اطلاع‌رساني قرار داد (تراشینا[14]، 2004).

قوانین اخلاقي انجمن کتابداران آمریکا راهنمايي‌هاي كلي لازم براي  تصمیم­ گیری­های اخلاقي را ارائه مي‌كند:

• بالاترين سطح صفات به كاربران و مراجعان كتابخانه از طريق سازماندهي دقيق و درست منابع، ارائه خدمات يكسان، ايجاد امكان دسترسي برابر به منابع و پاسخ‌هاي بي‌طرف و مؤدبانه به درخواست‌هاي كاربران را ارائه مي‌كنيم؛
• از اصول جريان آزاد فكر حمايت مي‌كنيم و در برابر تمام تلاش‌هايي كه سعي در سانسور منابع كتابخانه دارند مقاومت مي‌كنيم؛
• با حمايت از حقوق خصوصي مراجعان و حفظ احترام به آنها، به جستجو در منابع بازيابي اطلاعات، امانت، فراهم‌آوري و انتقال اطلاعات براي ارائه خدمات به آنها مي‌پردازيم؛
• حق مالكيت فكري را به رسميت شناخته و به آن احترام مي‌گذاريم؛
• با همكاران خود براساس احترام، انصاف و اعتماد رفتار مي‌كنيم و از شرايط حرفه و كارمندان مؤسسه خود حمايت مي‌كنيم؛
• سليقه شخصي خود را به علاقه و نظر استفاده‌كنندگان، همكاران و مؤسسات حرفه‌اي ارجح نمي‌دانيم؛
• بين اعتقادات شخصي و وظايف حرفه‌اي خود تمايز قائل هستيم و اجازه نمي‌دهيم باورهاي شخصي ما در اهداف مؤسسه و دسترسي به منابع اطلاعاتي تأثير بگذارند؛
• با آموزش مستمر براي بالابردن و ارتقاء دانش و مهارت حرفه‌اي خود تلاش مي‌كنيم و با پروراندن استعدادهاي بالقوه همكاران خود آنها را به پيشرفت حرفه‌اي تشويق مي‌كنيم.

چنانچه می­ بینید­ چهار قانون اول به وظايف استفاده‌كنندگان و جامعه اشاره دارد و چهار قانون آخر به موضوع تعهدات همكاران و مسائل حرفه‌اي مي‌پردازد. اين قانون روي هم رفته نشان‌دهنده اخلاق فضيلت‌مدار ارسطو (ما چه خواهيم شد) و تئوري وظيفه‌گراي كانت همراه با اصل «بيشترين منفعت براي بيشترين تعداد و مكتب سودگراي است». انجمن كتابداران آمريكا بدون شك از اصول جريان آزادي فكر به ويژه حقوق فردی حمايت مي‌كند. به همين دليل موضوعاتي مانند فيلتر كردن دسترسي به اينترنت، مناسب‌سازي مطالب و منابع مربوط به موضوع‌هاي جنسي و حق دسترسي دولت به پیشینه­ ها و نوشته‌هاي كاربران از مباحث مهم و مجادله‌برانگيز در ايالات متحده است.

قانون سال 2001 میهن‌پرستان ايالات متحده از دولت فدرال مي‌خواست تا به آنها اجازه بازرسي و بررسي مواد و منافع استفاده‌كنندگان از كتابخانه و كاربران اينترنت را بدهد. اما انجمن كتابداران آمريكا با اين جريان مخالفت كرد. برخي اين اقدام انجمن كتابداران آمريكا را اقدامي براي حفظ حريم خصوصي تروريست‌ها تلقي كردند.  دِروی مارداکت[15] در واشنگتن  تایمز[16] ، انجمن كتابداران آمريكا را متهم به مخالفت با قانون كرده و اظهار داشت كه اين ساده‌لوحي خطرناك يا آشوبگري مخفي كتابداران امري فراتر از حماقت است و ممكن است زندگي شهروندان آمريكا را به خطر اندازند.

انجمن كتابداران آمريكا بر اين باور است كه اجازه دسترسي دولت فدرال به پیشینه­هاي مراجعان، حريم خصوصي آنها را به خطر مي‌اندازد. انجمن از حق دسترسي آزاد مراجعان به تمام كتاب‌ها، از مجموعه كتاب‌هاي آنارشيست، كتاب راهنماي ساختن بمب گرفته تا كتاب­هاي آشپزي و آثار كلاسيك مارك تواين[17] مانند هکلبرفین[18] حمايت مي‌كند. انجمن كتابداران آمريكا اعضای‌ خود را تشويق مي‌كند تا در برابر تمام تلاش‌هايي مقاومت كنند كه سعي در محدود ساختن دسترسي آزاد كاربران به اينترنت دارند. با اين روش بسياري از كتابداران با هيأت رئيسه، برخي سياستمداران و حتي تعدادی از شهروندان دچار اختلاف و درگيري شدند. امروزه اكثر كتابخانه‌هاي عمومي آمريكا امكان دسترسي رايگان به وب را براي مشتريان­شان فراهم كرده‌اند. در عصر الكترونيك موضوع حريم خصوصي و جريان آزاد انديشه به بحثي جدي تبديل شده است.

قوانین اخلاقي/ رفتار موسسه انجمن‌هاي حرفه‌اي بريتانياي كبير و فرانسه دستاوردهاي مفيد بيشتري داشته‌اند. انجمن حرفه‌اي‌هاي خبرگان كتابداري و اطلاع‌رساني انگلستان (سی.آی.ال.آی.پی)[19]، بر مسئوليت حفظ «مصالح همگاني»، مفهوم سودگرايانه‌اي كه منشور سلطنتي بر آن تأكيد مي‌كند، اشاره مي‌كند. اين انجمن به اعضای ‌خود توصيه مي‌كند كه به ياد داشته باشند تا به جامعه و مفهوم كلي و عمومي به عنوان يك مشتري خاص خدمات دهند، هم‌چنين بايد به مصالح عمومي به ويژه حقوق انتشار آسيب‌پذير توجه شود.

در اسناد انجمن حرفه‌اي‌هاي خبره كتابداري و اطلاع‌رساني انگلستان 12 اصل اخلاقي كه قوانین اخلاق عملي را مطرح مي‌كنند ارائه مي‌شود. اين اصول بدون هيچ‌گونه ترتيب يا اولويتي در ادامه مي‌آيد:

1. توجه به مصالح همگاني در همه زمينه‌هاي حرفه‌اي از جمله احترام به اكثريت افراد جامعه، ايجاد فرصت‌هاي برابر و رعايت حقوق بشر؛
2. توجه به حسن شهرت حرفه اطلاع‌رساني؛
3. پذيرفتن مسئوليت حمايت، پيشبرد دسترسي به اطلاعات، آثار و ايده‌ها؛
4. تلاش براي برقراري تعادل بين نيازهاي واقعي و بالقوه كاربران و درخواست‌هاي منطقي كارمندان؛
5. برخورد و رفتار عادلانه و برابر با همه كاربران كتابخانه؛
6. رعايت بي‌طرفي و دوري از تعصب و سوگيري در فراهم‌آوري و ارزيابي اطلاعات، ايفاي نقش واسطه و ميانجي ميان اطلاعات و كاربران اطلاعاتي؛
7. احترام به حريم خصوصي و رازداري؛
8. حفظ و نگهداري ميراث اطلاعاتي در تمامي شكل‌ها؛
9. توجه و احترام به تلاش معنوي و فكري تمام كساني كه اقلام اطلاعاتي را تولید كرده‌اند؛
10. احساس مسئوليت در قبال رشد دانش حرفه‌اي شخصي، مهارت و توانايي‌هاي فردي؛
11. احترام به مهارت و توانايي‌هاي همه گروه‌ها، اعم از متخصصان اطلاعاتي، استفاده‌كنندگان اطلاعات، كارمندان و همكاران؛

قوانین اخلاقي انجمن حرفه‌اي‌هاي خبره كتابداري و اطلاع‌رساني انگلستان (سی.آی.ال.آی.پی) در مسأله دسترسي آزاد به اطلاعات متعادل‌تر از قوانین اخلاقي انجمن كتابداران آمريكاست.

اين تمايزها ناشي از شرايط متفاوت جامعه آمريكا و انگليس و منعكس‌كننده تفاوت اساسي در زيربناي فلسفه اخلاقي اين دو كشور است. يعني اصول كانتي در مقابل رويكرد سودگرايي و توجه به مصالح عمومي انجمن كتابخانه‌هاي بريتانيا در قوانین خود اظهار مي‌كنند كه « اعضا‌ نبايد آگاهانه از منابعي حمایت کنند كه هدف آنها ترويج تبعيض ‌نژادي، تفاوت رنگ، اعتقادي و يا جهت‌گيري جنسيتي است.»

انجمن كتابداران فرانسه نيز در آموزش‌هاي خود به كتابداران يادآور مي‌شود كه هيچ‌گونه سانسوري نبايد اعمال شود و بايد در مورد مسأله تسهيل در چرخه آزاد اطلاعات متعهد و مسئول باشند.

هم‌چنين به استفاده‌كنندگان متذكر مي‌شود كه قوانين و مقررات مربوط به مجموعه، تصميمات مجموعه به ويژه تصميماتي كه خشونت و تبعيض را ممنوع كرده و براي مجموعه ارزش و اهميت زيادي دارد را اجرا کنند. در مقابل قوانین فرانسه و انگليس، انجمن كتابداران آمريكا در مورد آزادي دسترسي به اطلاعات اظهار مي‌دارد كه:

«امكانات و مصالح عمومي ايجاب مي‌كند تا ناشران و كتابداران نيازهاي طيف گسترده‌اي از عقايد و ديدگاه‌ها از جمله غيرارتدكس‌ها، كساني كه هواداري ندارند يا گروه‌هايي كه از نظر عقيدتي براي جامعه خطرناك نيستند را مرتفع كنند. اجبار خوانندگان به پيش‌داوري و پذيرفتن هرگونه برچسب شخصيتي مانند خرابكار يا مخالف نسبت به نويسنده مورد علاقه‌شان، برخلاف مصلحت همگاني است».

افزون بر اين، ناشران و كتابداران به عنوان حافظان آزادي خواندن مسئوليت دارند كه از حريم خصوصي يا گروهي خوانندگان در مقابل عده‌اي مبارزه كنند كه به دنبال تحميل استانداردها و علايق خود به جامعه هستند و يا دولت‌هايي كه در پي کاهش و محدود كردن دسترسي همگان به اطلاعات هستند. علي‌رغم اشارات پي‌درپي به مفهوم «مصلحت همگاني» توجه لازم و كافي به اين مقوله نشده است. چنانچه گفته شده پیروان كانت[20] براي خودمداري فردي احترام زيادي قائل هستند. «آمريكايي‌ها احتياج ندارند تا ديگران به جاي آنها فكر كنند».

وب‌سايت ايفلا (ایفلا ،2005) قوانین اخلاقی سازمان‌هاي كتابداري مختلف جهان را ارائه مي‌دهد، اين قوانین عموماً حوزه‌هاي مشابهي مانند استاندارد بالاي خدمات، دوري از تعصب و اختلاف سليقه، رشد و گسترش حرفه، احترام به حق مالكيت فكري و پايبندي به آزادي فكر و حريم خصوصي مراجعه‌كنندگان را پوشش مي‌دهند. رعايت آزادي فكر و احترام به حريم خصوصي از دغدغه‌ها و نگراني‌هاي اوليه همه قوانین اخلاقي است.

از نظر تراشینا (2004) بي‌شك در محيط‌هاي رقمي، مسأله حريم خصوصي و دسترسي به اطلاعات رويكردي جديد است. دسترسي به اطلاعات خصوصي به نگراني اصلي تبديل شده است و تجاوز و نقص امنيت شركت‌هاي رایانه­ای توليدكننده كارت‌هاي اعتباري و فروشندگان و كارگزاران پايگاه‌هاي اطلاعاتي توسط هكرها هميشه وجود دارد.

علاوه بر اين، حفظ حريم خصوصي مراجعه‌كنندگان، عادات مطالعه، درخواست‌هاي اطلاعاتي و زمينه موضوعي كتاب‌هاي مورد مطالعه آنها از جمله مسائلي است كه كتابداران بايد به آن توجه كنند. اطلاعات شخصي افراد مانند آدرس، اطلاعات تماس، شماره شناسايي كاربرانی كه در كتابخانه نگهداري مي‌شود نیز بايد از دسترس كساني كه قصد سوء‌استفاده از آن را دارند حفظ شود. در اين زمينه بايد به دنبال راهنماي قوانین اخلاقي براي افرادي باشیم كه با فناوري اطلاعات سرو كار دارند باشيم.

انجمن علوم رایانه قوانین اخلاقي و رفتار حرفه‌اي (1992) اظهار مي‌دارد كه فناوري امكان گردآوري و مبادله اطلاعات شخصي را در مقياس گسترده‌اي فراهم كرده است. اين مساله به شكل بي­سابقه‌اي در تاريخ زمينه بالقوه تجاوز به حقوق خصوصي اشخاص و گروه‌ها را فراهم كرده است. قوانین اخلاقي متخصصان فناوري اطلاعات آنها را ملزم به دقت در جمع‌آوري اطلاعات و ممانعت از سوءاستفاده ديگران آن كرده است. اين امكان با گردآوري كمترين و ضروري‌ترين اطلاعات شخصي و بهبود تقويت خط‌مشي حفاظت از اطلاعات تحقق پيدا مي‌كند.

در دنياي الكترونيك نگراني درباره حق مالكيت فكري آثاري كه در پروژه‌هاي رقمي استفاده می­ شود رو به افزايش است. اينترنت به عنوان نوعي انجمن محلي آغاز شد كه در آن هيچ‌كسي درباره خق نسخه­برداری، مالكيت و نشر غيرمجاز نگران نبود، در اين محيط همه مطالب با همه افراد به اشتراك گذاشته می­شد. اما امروزه مالكيت فكري یک دغدغه و نگراني اصلي است. اولين سؤال در شروع فعاليت رقمی‌سازي مجموعه اين است كه آيا حق انتشار اين مطالب را داريم؟ چنانچه مطالبي كه رقمی مي‌كنيم در حوزه عمومي باشد (تعيين اين امر توسط قوانين كشوري كه انتشارات الكترونيك در آن منتشر مي‌شود صورت مي‌گيرد) شروع كار هيچ مانعي ندارد. در غير اين صورت، متخصصان اطلاع‌رساني وظيفه دارند تا از طرف مالك حق نسخه­برداری اطمينان پيدا كنند كه آيا اجازه انتشار نسخه پيوسته را دارند يا نه؟ اين وظيفه‌اي اخلاقي و حقوقي است و تمامي قوانین اخلاقي بر توجه و احترام به حق مالكيت فكري تأكيد مي‌كنند. در دنياي الكترونيك مسأله مالكيت فكري مسأله مبهمي است. به عنوان مثال آيا تصاوير و كليپ‌هاي هنري كپي‌رايت دارند؟ چه كلمه‌اي در وب‌سايت‌ها صراحتاً‌ اجازه استفاده به اين منابع به كاربران را مي‌دهد؟

در اينجا متخصصان فناوري اطلاعات بار ديگر به موضوع اخلاقي اشاره كرده‌اند. قوانین اخلاقي و رفتار حرفه‌اي انجمن ماشین­های رایانه­ای (اِی.سی.اِم)،[21] كسب اعتبار از نظرات و آثار ديگران؛ را ممنوع مي‌كند. حتي در شرايطي كه اثري صراحتاً‌ توسط قانون کپی‌رایت پروانه ثبت اختراع يا پروانه ساخت محافظت نشده باشد.

موضوع مالكيت فكري هنگامي به وجود مي‌آيد كه محتواي مجوز از طرف فروشنده يا كارگزار مطرح مي‌شود. در گذشته چنانچه كتابخانه‌اي اشتراك مجله چاپي را ادامه نمي‌داد يا انتشار مجله يا كتاب به هر دليلي متوقف مي‌شد، دسترسي به انتشارات گذشته مجله قطع نمي‌شد. اما امروزه كتابخانه‌ها دسترسي الكترونيك به مجلات دارند و بسياري از مجلات صرفاً‌ در قالب الكترونيك منتشر مي‌شوند. سؤالي كه مطرح مي‌شود اين است كه چنانچه كتابخانه اشتراك نشريه را متوقف ‌كند يا ناشر انتشار آن را متوقف ‌كند، آیا دسترسي به انتشارات گذشته پايان خواهد يافت؟

وظايف كتابخانه رقمي در اين شرايط چيست؟ باور كتابداران اين است كه دسترسي به اين مواد و منابع بايد ادامه پيدا كند. به منظور دسترسي به آرشيو الكترونيك بايد به شيوه‌هاي مختلف عمل كرد. برنامه لاکس (نسخه‌هاي زياد براي حفاظت و نگهداري از مواد)[22] به منظور حفاظت از انتشارات الكترونيك با ناشران همكاري مي‌كند. در برنامه لاکس ادامه دسترسي به نشريات از طریق حفظ و ايجاد چندين نسخه از مجلات الكترونيك بر روي خدمتگر (سِرور) مؤسسات شركت‌كننده تضمين مي‌شود. چنانچه براي يكي از خدمتگرها (سرورها) اتفاقي بيفتد، نسخه‌هاي ديگر همچنان بر روي خدمتگرهای ديگر و در مكان‌هاي ديگر وجود خواهند داشت. با اين وجود برنامه لاکس تنها در صورتي مي‌تواند نسخه مجلات را بر روي خدمتگر مركزي نگهداري كند كه ناشر اين اجازه را به او داده باشد. چرا كه برخي از ناشران، فعاليت برنامه لاکس را تهديدي براي منافع خود يا ناقض مجوز نشريات الكترونيك مي‌دانند. روش ديگر براي ادامه دسترسي به مقالات مجلات الكترونيك، بايگاني مقالات محققين يك مؤسسه در مؤسسات واسپاري است. در اين روش نويسندگان اين امكان را دارند تا آثار خود را بايگاني كنند و دسترسي جايگزين به مواد را فراهم كنند. اما اين روش دسترسي بلندمدت به مجلات كامل را تضمين نمي‌كند.

انجمن علم اطلاعات و فناوری آمريكا[23] برخلاف نام خود شامل طيف وسيعي از اعضا مانند متخصصان كتابداري، متخصصان فناوري اطلاعات، معلمان، دانشمندان اطلاعاتي و فعالان حوزه دانشگاهي در سطح بين‌المللي است. اين انجمن در راهنماي خود به طيف گسترده‌اي از اهداف اشاره مي‌كند كه گاهي اين اهداف باعث به وجود آمدن تعارضاتي ميان توليدكنندگان، فروشندگان، دلالان و استفاده‌كنندگان سيستم‌هاي اطلاعاتي مي‌شود. اين انجمن به متخصصان توصيه مي‌كند كه براي همگان دسترسي آزاد به اطلاعات را فراهم كنند، مشروط بر اينكه هيچ ممنوعيتي از جانب توليدكنندگان، فروشندگان و كارمندان وجود نداشته باشد.

حفاظت از منابع مسأله ديگري است كه مورد توجه انجمن‌هاي كتابداري و قوانین اخلاقي كتابداري قرار گرفته است و از دغدغه‌هاي اصلي كتابخانه‌هاي رقمي است. اصول اخلاقي انجمن كتابداري بريتانيا كه در سال 2004 ويرايش و روزآمد شده است به حفاظت و نگهداري از ميراث اطلاعاتي در تمام شكل‌ها تأكيد دارد. قوانین اخلاقي قديمي‌تر هيچ الزامي بر حفظ و نگهداري مواد ندارند. علت اين مسأله اين است كه حفاظت و نگهداري از دغدغه‌هاي هميشگي آرشيويست‌هاست. اگر نگاهي به قوانین اخلاقي آرشيويست‌ها بيندازيم،‌ حفاظت و نگهداري از مسائل و دغدغه‌هاي اصلي آنهاست.

قوانین اخلاقي آرشيويست‌ها توسط انجمن آرشيويست‌هاي آمريكا منتشر شده است (1992). اين انجمن ارزش و اهميت زيادي براي حفاظت و نگهداري از اسناد قائل است. در اين قوانین خاطرنشان مي‌شود كه آرشيويست‌ها بايد از اينكه اين منابع و اسناد در محل امن قرار دارند يعني در جايي كه هم در دسترس باشند و هم به خوبي از آنها مراقبت مي‌شود اطمينان حاصل كنند.

براي اطمينان از حفاظت از مواد، اين قوانین اشاره دارند كه آرشيويست‌ها باید ايجاد استانداردهاي حرفه‌اي با هم همكاري داشته باشند و اين امر مستلزم اين است كه به دنبال استانداردهاي جديد باشند و از بالاترين استانداردهاي ممكن در كارشان استفاده كنند. كتابداران رقمی نيز بايد استانداردهاي وسيعي را تدوين كنند و در زمان ايجاد فايل‌هاي الكترونيك و رقمی‌سازي به آن استانداردها پايبند باشند. براي حفاظت و نگهداري بلندمدت از منابع، توسعه، انتشار و پيروي از استانداردها ضروري است و از وظايف اخلاقي كتابداران رقمي محسوب مي‌شود.

در قوانین آرشيويست‌ها نوع جديدي از حقوق خصوصي مطرح شده است. حقوق خصوصي كساني كه نام آنها در ركوردهاي آرشيوي ذكر شده است. قوانین اطلاعاتي ديگر بر حقوق خصوصي مشتريان و مراجعه‌كنندگان تمركز دارد. فرض كنيد كه اهدا‌كننده‌اي نامه‌هاي شخصي خودش را به مؤسسه‌اي اهدا كرده است و صريح و روشن به مؤسسه اجازه داده است تا نامه‌هايش را به شكل الكترونيك تبديل كند و در وب منتشر كند. اهداكننده از عواقب كار خود آگاه است و از حقوق خصوصي خود صرف‌نظر كرده است و مي‌خواهد كه نامه‌هايش توسط جهانيان خوانده شود. اما تكليف مخاطبان نامه، طرف مكاتبه نامه و كساني كه در نامه به آنها اشاره شده است چه مي‌شود؟ قوانین اخلاقي آرشيويست‌ها متذكر مي‌شوند كه بايد به حريم شخصي كساني كه اثري را ايجاد كرده‌اند، يا موضوع اثري بوده، مستندات بلندمدت، به ويژه كساني كه هيچ نقشي در اين واسپاري نداشته‌اند، احترام بگذارند. به متخصصان توصيه شده است كه همراه با اهداكنندگان تدابيري براي حفظ حقوق خصوصي نفر سوم بيانديشند.

آرشيويست‌ها گاهي به اهداكنندگان توصيه مي‌كنند تا دسترسي به مجموعه را در دوره زماني معيني محدود كنند. اين محدوديت معمولاً‌ تا زماني است كه مطمئن شويم كساني كه نام آنها در نامه‌ها آمده است، مرده­اند؛ هم‌چنين مي‌توانيم بيش از اينكه ركوردها به صورت رايگان در دسترس همگان قرار گيرد از نفر سومي كه نامش در نامه ذكر شده است، اجازه بگيريم. به ويژه اگر قصد داشته باشيم كه اين نامه‌ها را به شكل پيوسته منتشر كنيم. البته اين مسأله برخلاف نظر و عقيده كتابداراني است كه آموزش ديده‌اند كه براي دسترسي آزاد به اطلاعات تلاش كنند.

در دنياي الكترونيك تدابير و اقدامات مشابه براي حفاظت و نگهداري از اطلاعات خصوصي لازم و ضروري است تا به وسيله اين كتابخانه‌ها از چالش‌ها و مسائل بعدي حفاظت شوند.

از آنجايي كه به دنبال تدوين راهنمايي اخلاقي براي كتابخانه‌هاي الكترونيكي هستيم، بهتر است كه اين قوانین به وسيله آرشيويست‌ها و متخصصين تكنولوژي اطلاعات وضع شود. راهنماي حرفه‌اي انجمن علم اطلاعات و فناوري آمريكا اعضاي خود را تشويق مي‌كند تا در برابر انتخاب‌ها و خط‌مشي فراهم‌آوري نامناسب مقاومت كنند.

نكته مهم در حوزه الكترونيكي كردن منابع، انتخاب درست منابع است، چرا كه وظيفه داريم از منابع محدود خود عاقلانه استفاده كنيم. قوانین اخلاقي و رفتار حرفه‌اي انجمن علوم رایانه بر مسئوليت همكاري و اشتراك دانش تخصصي با همكاران تأكيد مي‌كند. خطوط اصلي و ضرورت‌ اخلاقي اين قوانین، اعضا را ملزم به مشاركت با انسان‌هاي ديگر مي‌كند و به آنها توصيه دارد تا از آسيب رساندن به ديگران خودداري كنند. در انتها خاطرنشان مي‌شود كه گاهي ممكن است عملي با حسن نيت انجام شود ولي موجب آسيب‌رساندن غيرعمد به ديگران شود، بنابراين به متخصصان توصيه مي‌شود كه در محاسبات حرفه‌اي و در طول طراحي و اجراي آن به اثرات بالقوه تصميمات خود دقت داشته باشند.

نكته حائز اهميت براي كساني كه وب‌سايتي را طراحي مي‌كنند يا نرم‌افزاري را براي تسهيل دسترسي به اطلاعات خريداري مي‌كنند، مشخص كردن نيازهاي استفاده‌كنندگان و گروه‌هايي است كه قرار است از اين سيستم‌ها استفاده كنند.

هم‌چنين لازم است اين قوانین با محاسبه حرفه‌اي و پيروي از استانداردهاي مورد تأييد، خطاي سيستمي را به حداقل برساند. علاوه بر اين، بايد در مورد سيستم و محدوديت‌هاي نرم‌افزاري آن صادق بوده و از كاري كه نمي‌توانيد آن را به درستي انجام دهيد خودداري كنید. اخلاق حرفه‌اي ممكن است گاهي از ملاحظات حقوقي مهم‌تر باشد، محاسبه‌ي حرفه‌اي بايد قوانين مرتبط و موجود را بداند و به آنها احترام بگذارند. گاهي ممكن است قوانين و اخلاق غيراخلاقي و نامناسب باشند، پس بايد از آنها سرپيچي كرد. در فصل‌هاي بعدی موضوعات اخلاقي مرتبط با كتابخانه ­های رقمی، را بررسي کنیم، به اين قوانین اخلاقي رجوع خواهيم؛ اين قوانین اخلاقي به صورت پيوسته در دسترس است:

• American Library Association(1995) Code of Ethics : http://www.ALA.org/ALE/oif/statementspols/codeofethics/codeethics.htm
• American Library Association(2004)Freedom to READStatement : http://www.ALA.org/ALA/oif/statementspols/ftrstatement/freedomrEADstatement.htm.
• American Society for Information Science and Technology (1992)ASIS&T Professional Guidelines : http://www.asis.org/AboutASIS/professional-guidelines. HTM.
• Association for Computing Machinery(1992)ACM Code of Ethics and Professional Conduct :http://www.acm.org/constitution.code.HTML
• Chartered Institute of Library and Information professionals (2004) Ethical Principles and Code of Professional Practice for Library and Informationprofessionals(updated):http://www.cilip.org.uk/professionalguidancelethics/.
• IFLA(2005)Professional Codes of Ethics/Conduct Collection of Codes from library associations worldwide :http://www.ifla.org/faifelethics/codes.htm
• Library Association(1983) The Library Association’s Code of Professional Conduct :http://www.la-hq.org.uk/directory/about/conductHTML
• Society of American Archivists(1992) Code of Ethics for Archivists : http://www.archivists.org/governance/handbook/app_ethics.asp

[1] . waluchow

[2] . Mautne

[3] .Kant

[4] . Mill

[5] . Bentham

[6] . Aristotle’s Nicomachean Ethics

[7] . Theory of virtue

[8] . velasques et al.

[9] . Richard Mervin Hare

[10] . Jeremy Bentham

[11] .John Stuart Mill

[12] .G.E.Moore

[13] . The American Library Association (ALA)

[14] .Trushina

[15] .Deroy Murdock

[16]  Washington Times

[17] . Mark Twain’s classic

[18] .Huckleberry Finn

[19] .The Chartered Institute of library and Information Professionals (CILIP)

[20] . Kantian

[21] . Association of Computing Machinery(ACM)

[22] .LOCKSS(Lots of Copy keep stuff safe):http://locks.stanford.edu

[23] . The American Society for Information Science and Technology(ASIS&T)