آتابای/کامروز، بدری
بدری کامروز (آتابای) می‌گوید از ۱۳۴۰ در کتابخانه سلطنتی به من شغل کتابداری دادند، اولین کارم بود. یعنی اولین شغل اجتماعی من کتابداری کتابخانه سلطنتی بود که آن وقت دکتر مهدی بیانی رئیس آن بود. وی تا سال ۱۳۵۷ در همین کتابخانه سلطنتی کار و مطالعه و پژوهش کرد. مطالعه زندگی وی هم از نظر سیاسی و هم حرفه‌ای و اجتماعی اهمیت زیادی دارد.
بدری کامروز (آتابای) فرزند ضرغام سلطان عاطف کامروز از خانواده عطاءالملک عطائی و از نوادگان فتحعلی‌شاه قاجار است. مادر بدری آتابای، خواجه نوری از نوادگان آقاخان میرزا، آقاخان صدراعظم نوری. پدرش قسمت زیادی از جوانی‌اش را در مدرسه سن‌پطرزبورگ درس خواند. وی بعدها هفت سال در بخش فلسفه و علوم معارف اسلامی دانشگاه الازهر مصر تحصیل می‌کند.
بدری کامروز ( آتابای) می‌گوید خیلی زود و از همان اول نوجوانی شوهرش دادند، و به همین خاطر تحصیل وی ناقص ماند. اما آن را رها نکرد. یعنی از همان روز اول زناشویی تا بیست‌ودوم بهمن پنجاه و هفت که انقلاب شد و به دست انقلابیون افتاد. می‌گوید تمام این مدت به دنبال تحصیل و مطالعه بودم، البته به صورت خصوصی و خارج از نظام رسمی آموزش. اولین استاد وی حبیب‌الله نوبخت و ابراهیم پورداود بودند. به تاریخ علاقمند بود و پیش این دو تاریخ ایران قبل از اسلام و بعد از اسلام خواند. بعد با تشویق آنها پیش استادان بزرگ دیگر می‌رفت و امتحان می‌داد تا این که «درجه لیسانس شدم، مافوق لیسانس شدم. دکترا شدم در قسمت تاریخ و ادبیات دانشگاه تهران. یک مافوق لیسانس در رشته کتابشناسی و خط و مینیاتور، روی هم‌رفته کتابشناسی و کتابداری، هم گرفتم. از جمله استادان بعدی وی بدیع‌الزمان فروزانفر، جلال‌الدین همائی، امیری فیروزکوهی و دکتر مهدی بیانی برای خط و تذهیب و رشته کتابداری بودند. بعد از این مدارج تقریباً دوازده سال پیش استاد محمد سنگلجی، استاد حقوق دانشگاه تهران، فلسفه و عرفان خواند.
چرا مطالعه بدری کامروز (آتابای) و فضای زیست وی اهمیت دارد؟
۱. بدری کامروز (آتابای) نمونه‌ای از دانش‌کاران سنتی بود که در نقطه مرزی انتقال و ارتباط بین دو فرهنگی زندگی می‌کرد که یک سوی آن فرهنگ و تمدن غربی با ابزارهای فنی و اجتماعی تازه و به سرعت در حال گسترش بود؛ و سمت دیگرش، فرهنگ و تمدن ایران بود که از دهه‌ها پیش در مواجهه با تمدن پرزرق و برق غربی داشت اعتماد به نفسش را از دست می‌داد و با پرسش‌های نظری/ فلسفی/ وجودی/ راهبردی زیادی مواجه می‌شد که انتخاب سمت و سو را دشوار می‌کرد.
۲. از مهم‌ترین میراث‌های فرهنگی ایران به سنت‌ها و منابع آموزشی، علمی، ادبی، خط، زبان، و مدیریت تولید و سازماندهی اطلاعات و منابع دانش مربوط است. زندگی بدری آتابای از نوجوانی و شاید تمام و کمال به آموزش و یادگیری همین سنت‌ها و کاربست آن در یکی از بالاترین سطوح حکمرانی کشور مربوط بود.
مطالعه زندگی و زمانه بدری آتابای به این دلیل اهمیت دارد که نشان می‌دهد کم و کیف مواجهه سنت‌های علمی و آموزشی ایران برای انتقال علوم و فنون غربی چگونه بود. آیا دانش علمی و فنی کتابداری و کتابشناسی سنتی ایران به کلی از کارکردهای فرهنگی و اجتماعی خود افتاده بود و باید با دانش مدرن غربی در همین زمینه جایگزین می‌شد؟ یا نه سیاست و راهبرد دیگری می‌خواست؟ آیا علوم و فنون مدرن مرتبط با سازماندهی اطلاعات، کتاب، کتابداری، کتابشناسی، خط، چاپ، کاغذ، مرکب و زمینه‌های وابسته در غرب می‌توانست به دانش سنتی همین حوزه در ایران اضافه شود تا قدرت و کارکردهای حرفه‌ای آن بیشتر و بیشتر شود؟ در این صورت، علوم و فنون سازماندهی سنتی اطلاعات در ایران، مثل کتابشناسی و کتابداری، و همینطور آموزش سنتی آن چه ویژگی‌هایی داشت که می‌توانست در کنار الگوهای مدرن غربی سازماندهی اطلاعات و آموزش آن قرار گیرد؟ یا اساسا دگرگونی‌هایی از نوع دیگر می‌خواست؟ (یعنی همان امواجی که در دهه چهل با تاسیس دانشگاه‌ها با آن مواجه شد؛ از جمله رشد کتابخانه‌های مدرن، تولید انبوه کتاب‌ها با گسترش چاپ و نشر، و تاسیس نظام آموزشی کتابداری ایران)؟
۳. روش‌های نوین سازماندهی اطلاعات و کتابخانه‌های مدرن کم و بیش از زمانی در ایران رشد کردند که نظام‌های آموزشی و دانشگاهی و پژوهشی مدرن در ایران در حال رشد بود. اما بدری کامروز (آتابای) در کتابخانه‌ای کار می‌کرد که کتابخانه سلطنتی نام داشت. انتظار می‌رفت همین کتابخانه در جایگاه کتابخانه ملی ایران قرار گیرد. اما امواج تغییر چنان بلند و سریع بود که خیلی از سنت‌ها را، درست یا نادرست در موقعیت پایین‌دست قرار داد. حتا برخی از سنت‌های هنوز رایج در حوزه نسخه‌های خطی انگی شد برای در کردن کتابشناسان بزرگی چون ایرج افشار و دیگران.
طنز روزگار این که برخی از همین کتابشناسان سنتی، بویژه ایرج افشار خود از پیشگامان کتابداری مدرن بودند و در تاسیس کتابخانه‌های تازه و حتا آموزش کتابداری به سبک غربی نقشی اساسی داشتند. مطالعه پیوند بین سنت‌های علمی و آموزشی ایران در حوزه کتابشناسی و کتابداری دهه چهل، و دوری/ انحراف/ یا ارتباط با دستاوردهای مدرن غربی در طول تاریخ و بعد از دهه چهل تا امروز اهمیت زیادی دارد. مطالعه افرادی چون بدری کامرز (آتابای)، ایرج افشار، نوش‌آفرین انصاری و سایر پیشگامان حوزه که همگی در ایجاد پیوند بین سنت‌های تاریخی ایران مرتبط با کتاب و کتابداری و کتابشناسی و کتابداری مدرن حضور داشتند می‌تواند درسهای تاریخی و نظری زیادی داشته باشد که امیدوارم در یادداشتی دیگر به شمه‌ای از آنها اشاره کنم تا شاید دیگر محققان و نویسندگان با رویکردی تاریخی و نظری به ان بپردازند. (حمید محسنی)
برای مطالعه زندگی بدذی کامروز (آتابای) پیشنهاد می‌کنم مدخل بدری کامروز (آتابای) در کتب تاریخ شفاهی کتابداری در ایران از ابوالفضل نجاری را مطالعه کنید. این مدخل خلاصه مصاحبه مفصل بدری کامروز (آتابای) با حبیب الله لاجوردی است که در مجموعه تاریخ شفاهی دانشگاه هاروارد قابل دسترس است. برای مطالعه متن کامل این مصاحبه روی همین پیوند کلیک کنید. حمید محسنی
